یعنی چه
عبارت «ضل گرما» در واقع یک غلط املایی رایج در عامیانه از اصطلاح «زِلّ گرما» (به معنی آفتاب تیز و بیابر) یا «ظِلِّ گرما» (برگرفته از اصطلاح عربی ظلّ القیظ به معنی شدت گرما در وسط روز) است. این واژه به ساعاتی از ظهر اشاره دارد که تابش خورشید و دمای هوا به بیشترین حد خود میرسد.
تلفظ
در گویش عامیانه به صورت «ضِلِّ گرما» تلفظ میشود، اما تلفظ صحیح ریشهای آن بر اساس واژهنامهها «زِلِّ گرما» یا «ظِلِّ گرما» است.
در جدول
در طراحان جدول گاهی از همین صورت عامیانه و رایج ۶ حرفی یعنی «ضل گرما» برای توصیف شدت حرارت تابستان استفاده میکنند.
به انگلیسی
برای انتقال حس این واژه در انگلیسی از اصطلاحاتی که به شدت بالای دما و سوزان بودن هوا اشاره دارند استفاده میشود.
به عربی
در زبان عربی اصطلاح ظل القیظ دقیقاً معادل همان تعبیری است که در فارسی به ظل یا زل گرما دگرگون شده است.
به فارسی
واژهها و ترکیبهای اصیل فارسی متعددی برای بیان این مفهوم وجود دارند که همگی به روزهای داغ تیر و مرداد و اوج حرارت هوا اشاره میکنند.
نماد چیست
این عبارت در ادبیات عامیانه نمادی از سختترین و طاقتفرساترین ساعات روز در فصل تابستان است که راه رفتن زیر آفتاب را غیرممکن میکند.
جمعبندی و توضیح کامل ضل گرما
اصطلاح «ضل گرما» که در زبان عامیانه و گفتگوهای روزمره به کار میرود، در واقع یک غلط املایی و نگارشی رایج از عبارت اصلی «زِلِّ گرما» یا واژه عربی «ظِلِّ گرما» است. در زبان فارسی واژهای مستقل به نام «ضل» که به مفاهیم جوی یا حرارتی مربوط باشد وجود ندارد و کلمه ضل با حرف ضاد در زبان عربی به معنی گمراهی و لغزش است که هیچ ارتباطی با مباحث هواشناسی ندارد.
بر اساس ریشهیابی لغتنامههای معتبر مانند دهخدا، شکل صحیح این واژه از دو فرضیه پیروی میکند؛ یا از «زِل» به معنی آفتاب سخت، تیز و بدون ابر میآید (مانند زل آفتاب) و یا دگرگون شده اصطلاح عربی «ظلّ القیظ» به معنی اوج سختی گرما در وسط روز است. در هر دو حالت، مردم در طی زمان با ابدال حروف، آن را به صورت ضل گرما نوشته و زبانزد کردهاند.
در نهایت، این ترکیب عامیانه امروزه کاملاً جا افتاده و به عنوان نشانهای برای توصیف ساعات اوج گرما، تیغ آفتاب ظهر و روزهای خرماپزان اواسط تابستان به کار میرود و حتی در جدولهای کلمات متقاطع نیز به عنوان یک کلید ۶ حرفی با همین رسمالخط غلط اما رایج شناخته میشود.