یعنی چه
زبانهای قفقازی شمال غربی (که با نامهای زبانهای قفقازی غربی یا آبخازی-آدیغی نیز شناخته میشوند) نام یک خانوادهٔ زبانی مستقل، کهن و بومی در منطقهٔ شمال غربی قفقاز و شرق دریای سیاه است. مشخصهٔ اصلی و منحصربهفرد این زبانها، ساختار دستوری بهشدت پیچیده، پیوندی (اگلوتیناتیو)، ساختار کنایی (ارگاتیو) و دارا بودن تعداد بسیار زیاد صامتها (همخوانها) در برابر مصوتهای بسیار کم است. این گروه زبانی شامل زبانهایی مانند آبخازی، آبازا، آدیغی (چرکسی غربی)، کاباردی (چرکسی شرقی) و زبان منقرضشدهٔ اوبیخی است.
تلفظ
تلفظ این عبارت ترکیبی به صورت «زَبانهای قَفْقازیِ شُمالِ غَرْبی» (zabal-hā-ye qafqāzi-ye šomāl-e ḡarbi) است که از پنج واژهٔ مجزا با ترکیب موصوف و صفت تشکیل شده است.
در جدول
در مسابقات شرح در متن و جدول کلمات متقاطع، اگر طراح به خانواده زبانی بومی شمال غرب قفقاز یا زبانهای آبخازی-چرکسی با تعداد حروف بالا اشاره کند، پاسخ دقیق همین عبارت ۲۱ حرفی (با احتساب فضاها به عنوان خانه مستقل یا بدون فضا طبق ساختار جدول) خواهد بود.
به انگلیسی
در متون زبانشناسی بینالمللی، این اصطلاح تخصصی بیشتر با نام Northwest Caucasian یا اصطلاح ساختاری Abkhaz–Adyghe شناخته میشود. اختصار علمی آن نیز در مقالات زبانی NWC است.
به فارسی
این عبارت یک اصطلاح جغرافیایی-زبانشناسی معاصر در زبان فارسی است و برگردان مستقیم اصطلاحات آکادمیک غربی است که برای توصیف این گروه زبانی خاص به کار میرود.
جمعبندی و توضیح کامل زبان های قفقازی شمال غربی
عبارت «زبانهای قفقازی شمال غربی» در واقع اشاره به یک زبان واحد، کشور یا یک گویش خاص ندارد، بلکه یک اصطلاح کاملاً علمی و تخصصی در حوزه زبانشناسی ساختاری و جغرافیایی است. این اصطلاح برای توصیف یک خانواده زبانی بسیار کهن و مستقل به کار میرود که زادگاه اصلی گویشوران آن دامنههای کوهستانی شمال غربی قفقاز و سواحل شرقی دریای سیاه است. از منظر واژهشناسی فارسی، این نام از ترکیب کلمات «زبان»، «قفقاز» (نام منطقه) و جهت جغرافیایی «شمال غربی» پدید آمده است. ریشه تاریخی خود واژه قفقاز هنوز مورد بحث دانشمندان است، اما در کاربرد امروزی، این نام مرزهای هویتی یک گروه قومی-زبانی مشخص را تعیین میکند.
برای درک بهتر کاربرد واقعی این اصطلاح در یک جمله میتوان گفت: «زبانشناسان به دلیل ویژگیهای منحصربهفرد آوایی و تعدد صامتها، زبانهای قفقازی شمال غربی را یکی از پیچیدهترین ساختارهای زبانی در جهان میدانند.» این خانواده زبانی شامل شاخههای مهمی چون زبان آبخازی (زبان رسمی جمهوری آبخازیا)، زبان آبازا، زبان آدیغی یا همان چرکسی غربی، و زبان کاباردی یا چرکسی شرقی است. همچنین زبان معروف «اوبیخی» که به داشتن بیش از هشتاد صامت شهرت داشت و آخرین گویشور بومی آن در سال ۱۹۹۲ درگذشت، عضوی از همین خانواده زبانی به شمار میآمد.
یکی از تفاوتهای مهم و ظریف زبانی که اغلب موجب اشتباه عامه مردم یا پژوهشگران مبتدی میشود، خلط این گروه با «زبانهای قفقازی شمال شرقی» (مانند چچنی و لزگی) یا «زبانهای قفقازی جنوبی» (مانند گرجی) است. از نظر جغرافیایی این گروهها همسایه هستند و گاهی به طور کلی به آنها 'زبانهای قفقازی' گفته میشود، اما از نظر تبارشناسی و زبانشناسی ساختاری، هیچ ارتباط خویشاوندی اثباتشدهای میان زبانهای شمال غربی با دو گروه دیگر وجود ندارد و هرکدام خانوادهای کاملاً مستقل به شمار میروند.
برداشت اشتباه دیگری که در برخی منابع غیرتخصصی دیده میشود، جستجوی ریشههای این اصطلاح در متون کهن یا مذهبی است. باید توجه داشت که این اصطلاح یک نامگذاری جدید علمی است؛ بنابراین کاربرد مستقیمی در قرآن کریم، احادیث یا متون کلاسیک ادب فارسی ندارد. همچنین این گروه زبانی به طور سنتی دارای یک نماد رسمی یا نشانه گرافیکی واحد نیست، هرچند که امروزه پرچم جمهوری آبخازیا و پرچم دوازده ستاره چرکسها به عنوان نمادهای فرهنگی و ملی اصلی مردمان گویشور این زبانها در محافل بینالمللی شناخته میشوند.
نکته فرهنگی و کاربردی بسیار حائز اهمیت درباره این زبانها، وضعیت بحرانی و در معرض خطر انقراض بودن اکثر آنها به دلیل وقایع تاریخی و مهاجرتهای اجباری وسیع مردمان قفقاز (به ویژه چرکسها) در قرن نوزدهم به قلمرو امپراتوری عثمانی است. امروزه جوامع بزرگی از گویشوران این زبانها به صورت پراکنده در ترکیه، اردن، سوریه و دیگر کشورها زندگی میکنند. شناخت این خانواده زبانی به پژوهشگران کمک میکند تا با یکی از شگفتانگیزترین الگوهای تکامل آوایی و دستوری در تاریخ زبانهای بشری آشنا شوند.