یعنی چه
در لغت به معنی بازگشتکننده و رجوعکننده است. در اصطلاح شرع و عرف، به کسی گفته میشود که از دین (بهویژه اسلام) برگشته و کفر را برگزیده باشد. این واژه از ریشه عربی «ر د د» در باب افتعال (ارتداد) مشتق شده است.
تلفظ
تلفظ صحیح این واژه با ضمه روی حرف میم، فتح روی حرف تاء و تشدید همراه با فتح روی حرف دال است.
در جدول
در جدولهای متقاطع معمولاً به عنوان پاسخ برای راهنمای «از دین برگشته» یا «تارک دین» به کار میرود.
به انگلیسی
واژه apostate دقیقترین معادل اصطلاحی و حقوقی برای ارتداد دینی در زبان انگلیسی است.
به عربی
این کلمه خود ریشه عربی دارد و در متون فقهی و حقوقی جهان عرب به همین صورت با مشتقاتی نظیر ارتداد و رده استفاده میشود.
به فارسی
در زبان فارسی سره یا عبارات جایگزین، به جای این واژه از ترکیبهایی مثل «از دین برگشته» یا «تارک آیین» استفاده میشود. مترادفهای معین و دهخدای آن شامل ملحد، زندیق و کافر است.
در قرآن
خود واژهٔ «مرتد» در قرآن نیست، اما افعال آن با دو کاربرد لغوی و اصطلاحی آمدهاند. در معنای اصطلاحی (برگشت از دین) در آیه ۲۱۷ سوره بقره («وَمَن یَرْتَدِدْ مِنکُمْ عَن دِینِهِ...») و آیه ۵۴ سوره مائده به کار رفته است. در معنای لغوی (مطلقِ بازگشت) نیز در آیه ۶۴ سوره کهف («فَارْتَدَّا عَلَى آثَارِهِمَا قَصَصًا» درباره بازگشت موسی و خضر) دیده میشود.
جمعبندی و توضیح کامل مرتد
واژه «مرتد» از ریشه عربی «ر د د» گرفته شده و در اصطلاح فقهی و حقوقی اسلامی به کسی اطلاق میشود که پس از پذیرش اسلام، از آن روی برگرداند و کفر را اختیار کند. این مفهوم دارای بار معنایی سنگینی در متون دینی و کلامی است و به عنوان نمادی از قطع پیوند اعتقادی شناخته میشود.
اگرچه خود لفظ «مرتد» به عنوان اسم فاعل در متن قرآن کریم نیامده است، اما ریشهها و مشتقات فعلی آن نظیر «یرتد» و «یرتدد» هم در معنای لغوی (مانند بازگشت نگاه یا بازگشت از مسیر) و هم در معنای اصطلاحیِ ترک دین به کار رفتهاند.
در کاربردهای مدرن و ادبی، این کلمه گاهی به صورت استعاری برای افرادی که از یک ایدئولوژی، حزب سیاسی یا تفکر فکری خاص به شدت رویگردان شده و به ضد آن تبدیل میشوند نیز استفاده میشود.