یعنی چه
«ادا و قضا» یک ترکیب اصطلاحی در فقه، حقوق و زبان عامه است. «ادا» به معنی انجام دادن یک وظیفه یا عبادت (مانند نماز و روزه) در بازه زمانی قانونی و تعیینشدهٔ آن است. در مقابل، «قضا» به معنی بهجا آوردن و جبران کردن همان تکلیف یا دین است، پس از آنکه وقت قانونی آن سپری شده و اصطلاحاً فوت شده باشد.
تلفظ
تلفظ این ترکیب واژگانی به صورت [adā va qazā] است که هر دو بخش آن ریشه در زبان عربی دارند و واو عطف میان آنها قرار میگیرد.
در جدول
در مسابقات شرح در متن و جدول کلمات متقاطع، به عنوان پاسخ ۷ حرفی برای نشانهٔ عبادتی که هم در وقت و هم خارج از وقت انجام شود، از این اصطلاح استفاده میشود.
به انگلیسی
در متون حقوقی و اسلامی انگلیسی، برای مفهوم ادا از واژههایی نظیر performance یا timely fulfillment و برای قضا از عباراتی چون make-up یا compensation استفاده میشود.
به عربی
این ترکیب مستقیماً از فقه اسلامی و زبان عربی وارد فارسی شده است. در فقه عبادی و حقوقی عربی به صورت «الأداء والقضاء» به کار میرود.
به فارسی
معادلهای سره و روان فارسی برای این ترکیب اصطلاحاتی چون «بهجاآوری و تدارک»، «انجام و جبران» یا «پرداخت تعهد و پسدادِ فوتشده» هستند.
در قرآن
کلمات ادا و قضا هر کدام به تنهایی در آیات قرآن به کار رفتهاند؛ مثلاً «ادا» در آیه ۵۸ سوره نساء به معنی برگرداندن و پرداخت امانتها آمده است. واژه «قضا» نیز به فراوانی در معانی حکم کردن، فرمان دادن، خلق کردن و به پایان رساندن اعمال (مانند مناسک حج در آیه ۲۰۰ بقره) دیده میشود، اما ترکیب دوقلوی «ادا و قضا» یک اصطلاح فقهی متأخر است.
جمعبندی و توضیح کامل ادا و قضا
ترکیب «ادا و قضا» یک اصطلاح زوج و متضاد فقهی-حقوقی است که به مرور زمان وارد زبان و فرهنگ عامه فارسی شده است. این مفهوم در اصل به زمان بهجا آوردن تکالیف زماندار (مانند نماز، روزه یا پرداخت بدهیها) اشاره دارد. «ادا» به معنای پاسداشت نظم و مسئولیتپذیری در مهلت تعیینشده است، در حالی که «قضا» دریچهای برای جبران، اصلاح گذشته و تدارک مافات پس از پایان وقت به شمار میرود.
این دو مفهوم در کنار یکدیگر نمادی از کامل شدن مسئولیت انسان در هر شرایط زمانی هستند؛ به این معنا که انسان در صورت از دست رفتن فرصت اولیه، همچنان موظف به جبران و ادای دین خود است. ریشه هر دو کلمه عربی است و به ترتیب از (أ د ی) به معنی رساندن و (ق ض ی) به معنی فیصله دادن و به پایان رساندن مشتق شدهاند.