معنی
کزاز در پزشکی مدرن نام یک بیماری عفونی و خطرناک است که به دلیل ورود سم باکتری کلوستریدیوم تتانی به بدن (غالباً از طریق زخم آلوده به خاک) ایجاد میشود و تشنج و گرفتگی شدید عضلات را در پی دارد. در لغتنامههای کهن نیز به معنی انجماد، خشکی و واکنشی است که در اعصاب و اندامها بر اثر شدت سرما پدید میآید.
یعنی چه
این عبارت به حالت انقباض عضلانی غیرارادی و دردناکی اشاره دارد که در اعضای بدن رخ میدهد. آشناترین شکل آن در واژگان عمومی، حالت قفل شدن فک و دهان در اثر بیماری کزاز است که فرد توانایی حرکت دادن عضلات صورت خود را از دست میدهد.
مترادف
در اصطلاحات دگرگونیهای پزشکی به آن تتانوس میگویند و در متون قدیمی نیز گاهی با واژگانی چون خشکی اعصاب یا تشنج همپوشانی دارد.
متضاد
از آنجا که کزاز مظهر انقباض شدید و خشکی اعصاب است، واژه «ارتخاء» به معنی شل شدن ماهیچهها و سستی اندامها، به عنوان متضاد مفهومی آن شناخته میشود.
هم خانواده
این واژه وامواژهای از ریشه عربی (ک ز ز) است. واژه «مُکِزّ» به معنی امر اندوهگین یا باران شدید و سرد، از مشتقات و همخانوادههای این ریشه به شمار میرود.
ریشه
واژه کزاز از ریشه عربی «کَزَّ» وارد زبان فارسی شده است. در زبان اصلی به معنای منقبض شدن، خشک شدن و جمع شدن اندامها از شدت سرما به کار میرفته و به مرور زمان در اصطلاحات پزشکی برای نامگذاری این بیماری عفونی خاص تثبیت شده است.
جمله سازی
در جدول
در جدولهای کلمات متقاطع، پاسخ به پرسشهایی مانند «بیماری قفل شدن فک» یا «مرض انقباض عضلانی ۴ حرفی»، واژه کزاز است.
به انگلیسی
در زبان انگلیسی واژه Tetanus دقیقاً معادل این بیماری عفونی است. همچنین اصطلاح عامیانه Lockjaw به دلیل نشانه بارز این بیماری (گرفتگی فک) به کار میرود.
جمعبندی و توضیح کامل کزاز
واژه کزاز در اصل یک وامواژه از ریشه عربی است که در لغتنامههای کهن به معنی خشکی، انقباض و لرزش اندامها بر اثر سرمای شدید به کار میرفته است. با این حال، در ادبیات امروز و زبان فارسی معاصر، کزاز عمدتاً به عنوان نام یک بیماری حاد و خطرناک عفونی شناخته میشود که عامل آن باکتری بیهوازی کلوستریدیوم تتانی است.
این بیماری معمولاً از راه جراحتها و زخمهای آلوده به خاک یا میخ زنگزده وارد بدن شده و با تولید سم، سیستم عصبی را هدف قرار میدهد. بارزترین نشانهٔ آن گرفتگی و قفل شدن شدید عضلات فک، گردن و سایر ماهیچههای بدن است؛ به همین دلیل در زبان عامیانه و انگلیسی اصطلاح قفلشدگی فک نیز برای آن کاربرد دارد.
از نظر واژهشناسی، کزاز دارای ۴ حرف است و در ساختار جدولها کاربرد فراوانی دارد. متضاد مستقیم پزشکی ندارد اما از نظر معنایی و فیزیکی، واژههایی مانند ارتخاء و سستی عضلات در مقابل آن قرار میگیرند. امروزه با تزریق واکسن کزاز، پیشگیری از این بیماری بسیار آسان شده است.