یعنی چه
در منطق و کلام اسلامی، این نوع جهل از «جاهل بسیط» خطرناکتر دانسته میشود چون فرد به دلیل توهمِ دانستن، هرگز به دنبال یادگیری و اصلاح باورهای خود نمیرود و ابنسینا نیز آن را یک بیماری فکری میداند که درمانش بسیار سخت است.
تلفظ
تلفظ صحیح این ترکیب به صورتِ [jāhel-e morakkab] است.
در جدول
در جدولهای کلمات متقاطع، پاسخ به عنوان فردی که نمیداند و ادعای دانایی دارد، «جاهل مرکب» با ۸ حرف است.
به انگلیسی
در زبان انگلیسی برای توصیف مفهومی این اصطلاح از تعابیری همچون نادانی دو لایه یا نادانی مرکب استفاده میشود.
به عربی
ریشه اصلی این اصطلاح از فلسفه و منطق اسلامی و زبان عربی گرفته شده است.
به فارسی
معادلها و برگردانهای روان فارسی این اصطلاح شامل عناوینی چون «ناآگاهِ متوهم به دانایی»، «مدعی نادان» و «دژآگاه» است.
نماد چیست
در فرهنگ و ادبیات فارسی، شعر معروف ابنیمین فرومدی که میگوید: «آن کس که نداند و نداند که نداند / در جهل مرکب ابدالدهر بماند» به عنوان شناسنامه و نماد فرهنگی این مفهوم شناخته میشود.
جمعبندی و توضیح کامل جاهل مرکب
اصطلاح «جاهل مرکب» بیانگر وضعیتی است که در آن فرد نه تنها از حقیقتی بیخبر است، بلکه به این ناآگاهی خود نیز التفات ندارد و به اشتباه خود را عالم میپندارد. این پدیده در منطق در برابر «جاهل بسیط» (کسی که نمیداند و میداند که نمیداند) قرار میگیرد. از آنجا که جاهل مرکب خود را بینیاز از آموختن میبیند، در نادانی خود پایدار میماند.
گرچه خودِ این ترکیب به صورت مستقیم در متن قرآن نیامده، اما مفهوم آن در آیاتی مانند آیات ۱۰۳ و ۱۰۴ سوره کهف به روشنی توصیف شده است؛ آنجا که از زیانکارترین مردمی سخن میگوید که تلاششان در دنیا گم شده اما گمان میکنند کار نیکو و درستی انجام میدهند. این اصطلاح در بافتارهای مدرن روانشناسی نیز با پدیدههایی چون توهم دانایی قرابت دارد.