یعنی چه
این عبارت یک ترکیب وصفی و اصطلاح کنایی در ادبیات فارسی است. معنای ظاهری آن چشمهای بسیار تیره و سیاهرنگ است، اما در اصطلاح و متون ادبی کنایه از شب تار، ظلمت و تیرگی مطلق دارد.
تلفظ
تلفظ این ترکیب به صورت [čašme-ye qeyr-gun] است که از دو واژهٔ چشمه (منبع آب) و قیرگون (به رنگ قیر، سیاهفام) تشکیل میشود.
در جدول
در جدولهای کلمات متقاطع، عبارت «چشمه ٔ قیرگون» به عنوان پاسخ برای طراحانی که کنایه از شب تاریک یا ظلمت را مد نظر دارند استفاده میشود و دقیقاً دارای ۱۱ حرف است.
به انگلیسی
با توجه به بافت ادبی، در زبان انگلیسی برای انتقال مفهوم کنایی آن از اصطلاحاتی که تاریکی مطلق شب را میرسانند استفاده میشود.
به عربی
در زبان عربی برای اشاره به مفهوم استعاری این واژه از ترکیب اللیل المظلم یا به طور خلاصه اللیل استفاده میگردد.
به فارسی
معادلات خالص فارسی این ترکیب شامل واژههایی چون شبِ تار، شب تاریک، چشمهٔ تیره و چشمهٔ ظلمانی است که هم بعد ظاهری و هم بعد کنایی آن را پوشش میدهند.
نماد چیست
در شعر و ادبیات کلاسیک فارسی، این ترکیب نماد تاریکی مطلق، غفلت، سیاهکاری جهان، اندوه عمیق و نمادی از سیاهی شب در تقابل با روشنی روز و چشمهٔ خورشید است.
جمعبندی و توضیح کامل چشمه ٔ قیرگون
ترکیب «چشمهٔ قیرگون» یک اصطلاح کاملاً ادبی، تصویری و کنایی در زبان و ادبیات فارسی است. اگرچه ظاهر واژه به معنای چشمهای روان از آب تیره و سیاهرنگ (مانند قیر) است، اما شاعران و نویسندگان پارسیزبان از آن به عنوان کنایهای رسا برای توصیف شب تاریک، ظلمت مطلق و ناپدید شدن روشنایی استفاده میکنند.
این واژه از نظر ساختاری از «چشمه» (با ریشه پهلوی) و «قیرگون» (ترکیب قیر معرب و پسوند فارسی گون) ساخته شده است. این عبارت در متن قرآن کریم به صورت مستقیم کاربردی ندارد و یک آرایه استعاری خالص در شعر کلاسیک به شمار میرود که در تقابل با مفاهیمی مثل چشمهٔ خورشید یا سپیدهدم قرار میگیرد.