معنی
دجله نام یکی از دو رود بزرگ و تمدنساز در منطقه میانرودان (بینالنهرین) است که امروزه از کشورهای ترکیه، سوریه و عراق عبور میکند. در متون قدیمی ادبی گاهی به صورت مجازی به معنای هر رود بزرگ و خروشان نیز به کار رفته است.
یعنی چه
واژه دجله اسم خاص برای رودی است که همراه با فرات، گهواره تمدنهای باستانی خاورمیانه مانند آشور و بابل بوده است. در زبانهای باستان این نام به معنای رود روان، تیز و سریع (مانند تیر) تعبیر شده است که به سرعت جریان آب آن اشاره دارد.
مترادف
در زبانهای اروپایی به آن تیگریس میگویند. همچنین در متون تاریخ و ادب پارسی باستان گاهی با اروندرود یکسان پنداشته شده و در متون اسلامی به نهرالسلام (رود بغداد) نیز شهرت دارد.
متضاد
به دلیل اینکه دجله یک اسم خاص جغرافیایی (علم) است، متضاد لغوی و معنایی ندارد؛ با این حال در جغرافیا و ادبیات همواره در کنار و همجوار رود «فرات» ذکر میشود.
هم خانواده
این واژه یک اسم جامد و غیرمشتق باستانی است، بنابراین دارای همخانواده یا مشتقات صرفی در زبانهای فارسی یا عربی نمیباشد.
ریشه
ریشه این واژه به زبان سومری و کلمه Idigna به معنای «رود روان و تندرو» بازمیگردد که در زبان اکدی به دِگْلَت (Diglat) تبدیل شد و شکل معرب آن وارد فارسی شد. در کتیبههای بیستون داریوش بزرگ به زبان پارسی باستان، این رود «تیگر» (Tigr) نامیده شده که به معنای تیز و سریع (مانند تیر) است.
جمله سازی
در جدول
در جدولهای متقاطع کلمات، پاسخ پرسش «رودی در عراق» یا «رودی که از بغداد میگذرد» معمولاً واژه ۴ حرفی «دجله» است. در برخی موارد قدیمیتر ممکن است اروند یا تیگریس نیز مدنظر باشد.
به انگلیسی
معادل نام این رود در زبان انگلیسی Tigris (تایگریس) است که از ریشه یونانی و پارسی باستان آن گرفته شده است. در زبان عربی به صورت دِجْلَة و در ترکی به صورت Dicle نوشته و خوانده میشود.
جمعبندی و توضیح کامل دجله
دجله نام یکی از معروفترین و حیاتیترین رودخانههای آسیای غربی و منطقه خاورمیانه است که همراه با همسایه خود، رود فرات، منطقه تاریخی بینالنهرین یا میانرودان را شکل داده است. این رود تاریخی از کوههای توروس در کشور ترکیه سرچشمه گرفته و با عبور از خاک سوریه و عراق، سرانجام به فرات میپیوندد تا اروندرود را تشکیل دهد و به خلیج فارس بریزد.
از نظر ریشهشناسی، واژه دجله یک کلمه بسیار کهن چندزبانه با اصالت سومری و اکدی است که در پارسی باستان به صورت «تیگر» (به معنی تیز و خروشان) به کار میرفته و شکل فعلی آن از طریق زبان عربی وارد زبان فارسی شده است. در ادبیات فارسی، دجله صرفاً یک نام جغرافیایی نیست، بلکه نمادی از عظمت، روانی، گذر عمر و جاری بودن اشک در فراق و سوگ آثار باستانی (مانند ایوان مدائن در کنار دجله) در اشعار شاعران بزرگی چون خاقانی و سعدی است.
اگرچه این نام به طور مستقیم در متن قرآن کریم نیامده است، اما در تفاسیر اسلامی و متون مذهبی مانند نهجالبلاغه و تورات (تحت نام حداقل) به عنوان یکی از شریانهای اصلی تمدن باستانی جهان و سرزمینهای پربرکت از آن یاد شده است.