معنی
تناقض در لغت به معنای ضد و نقیض بودن، عهد شکستن و باز کردن تاب طناب است. در اصطلاح منطقی و فلسفی، به اختلاف دو قضیه در نفى و اثبات (سلب و ایجاب) گفته میشود، به طوری که ذاتاً صدق یکی مستلزم کذب دیگری باشد؛ مانند اینکه بگوییم «اکنون روز است» و «اکنون روز نیست».
یعنی چه
وقتی میگوییم چیزی تناقض دارد، یعنی اجزا، کلمات یا رفتارهای آن با یکدیگر ناهمخوان هستند و همدیگر را نفی میکنند. در زندگی روزمره، حرفی که با رفتار شخص همخوانی نداشته باشد را متناقض مینامند.
تلفظ
این واژه به صورت تَنَاقُض (تَـ / نا / قُـ / ض) تلفظ میشود و مصوت «ا» در آن کشیده است.
در جدول
در جدولهای کلمات متقاطع، در پاسخ به راهنماهایی چون «ناسازگاری»، «ضدیت» یا «دوگانگی کلام»، کلمه پنجحرفی «تناقض» کاربرد فراوانی دارد.
به انگلیسی
در متون علمی و فلسفی زبان انگلیسی برای بیان این مفهوم از واژه Contradiction استفاده میشود، در حالی که در ادبیات و مفاهیم شهودی پیچیدهتر، اصطلاح Paradox کاربرد دارد.
به عربی
این واژه خود ریشهای عربی دارد و در این زبان نیز دقیقاً به همین صورت یا به شکل تعارض برای نشان دادن عدم امکان جمع دو چیز به کار میرود.
به فارسی
برای جایگزینی این واژه با برگردانهای اصیل فارسی، میتوان از ترکیبها و کلماتی نظیر «ناسازگاری»، «ناهمخوانی»، «سخن ضد و نقیض» و «دوگانگی رویکرد» استفاده کرد.
در قرآن
خودِ کلمه «تناقض» در متن قرآن به کار نرفته است؛ با این حال ریشه آن یعنی فعل «نَقَضَ» به معنی شکستن عهد و پیمان بارها آمده است. همچنین از نظر مفهومی، آیه ۸۲ سوره نساء با بیان «وَلَوْ كَانَ مِنْ عِندِ غَيْرِ اللَّهِ لَوَجَدُوا فِيهِ اخْتِلافًا كَثِيرًا» (اگر از سوی غیر خدا بود، قطعاً در آن اختلاف و تناقض فراوانی مییافتند)، وجود هرگونه تناقض را در کلام الهی رد میکند.
جمعبندی و توضیح کامل تناقض
واژه «تناقض» از ریشه عربی «ن ق ض» به معنی شکستن و باز کردن گره طناب گرفته شده و در زبان فارسی کاربرد گستردهای در منطق، فلسفه، ادبیات و مکالمات روزمره پیدا کرده است. در منطق صوری، تناقض صریحترین شکل تقابل است که در آن دو گزاره هرگز نمیتوانند همزمان صادق یا همزمان کاذب باشند.
در ادبیات، این مفهوم پایه و اساس آرایه متناقضنما یا پارادوکس را تشکیل میدهد که در ظاهر نشدنی به نظر میرسد اما در باطن حامل معنایی عمیق است. در زندگی اجتماعی نیز ابراز کلمات یا رفتارهایی که یکدیگر را تکذیب کنند، به عنوان رفتار یا گفتار متناقض شناخته شده و نشاندهنده عدم ثبات فکری است.