معنی
بصره در وهله نخست نام یک شهر بندرگاهی، استراتژیک و قدیمی در جنوب کشور عراق است. از نظر لغوی در زبان عربی به معنای زمین سخت، سنگلاخ، سنگریزههای سفید یا زمین سرخ و پاکیزه نیز به کار رفته است.
یعنی چه
این واژه عمدتاً به عنوان اسم خاص برای نامیدن شهر تاریخی بصره استفاده میشود. در متون کهن عربی، هرگاه از واژه بَصرَة به صورت عام استفاده شده، مقصود زمینهای سخت، ناهموار و پوشیده از سنگریزههای روشن بوده است.
مترادف
بصره به عنوان یک اسم خاص جغرافیایی مترادف مستقیم ندارد، اما در تاریخ اسلام القابی چون خزانة العرب و قبة الاسلام داشته است. برای معنای لغوی آن واژههای سنگلاخ و زمین سخت مناسب هستند.
متضاد
برای نامهای خاص جغرافیایی و اعلام، متضاد معنایی در لغتنامهها تعریف نمیشود.
ریشه
دو دیدگاه تاریخی وجود دارد: نخست اینکه ریشه عربی دارد و از بَصَر (به خاطر سنگهای سفید براق یا سختی خاک) گرفته شده است. دوم اینکه معرب (عربیشده) واژه پارسی «بَسراه» یا «پسراه» به معنی راه کثیر است که در دوران ساسانیان دژ و بندرگاهی در آن منطقه بوده است.
جمله سازی
تلفظ
این کلمه در زبان فارسی و عربی به صورت بَصْرَه (Basrah) با فتحه روی حرف باء و سکون روی صاد تلفظ میشود.
به انگلیسی
نام این شهر در زبان انگلیسی به صورت Basra نگاشته میشود و در برخی منابع قدیمیتر غربی به صورت Bassora نیز ثبت شده است.
به عربی
در زبان عربی این واژه همراه با الف و لام تعریف به صورت البصرة به کار میرود.
جمعبندی و توضیح کامل بصره
بصره یکی از مهمترین و تاریخیترین شهرهای بندرگاهی در جنوب کشور عراق است که به دلیل موقعیت استراتژیک خود همواره در طول تاریخ اهمیت نظامی، اقتصادی و علمی فراوانی داشته است. در لغتنامههای کهن، برای این واژه ریشههای متعددی ذکر شده است؛ برخی آن را واژهای عربی به معنای زمین سخت و سنگلاخ میدانند و برخی دیگر معتقدند این کلمه شکل عربیشده (معرب) عبارت پارسی «بسراه» به معنای راههای بسیار است که در زمان ساسانیان به عنوان بندرگاه کاربرد داشته است.
این شهر در تاریخ و ادبیات اسلامی جایگاه ویژهای دارد و به همراه کوفه به عنوان «عراقین» شناخته میشده است. مکتب ادبی و نحوی بصره تأثیر شگرفی بر قواعد زبان عربی گذاشت و خرما و نخلستانهای وسیع آن دستمایه ضربالمثل معروف «خرما به بصره بردن» (کنایه از انجام کار بیهوده و بردن کالا به جایی که خودش مرکز آن است) در زبان فارسی شده است.