معنی
خیره شدن به معنی نگاه کردن ثابت و طولانی به یک چیز بدون پلکزدن یا با تمرکز زیاد است. همچنین در متون کهن به معنای مبهوت، حیران یا شگفتزده شدن در اثر دیدن یا شنیدن چیزی و یا تاریک شدن چشم بر اثر نور شدید به کار میرود.
یعنی چه
این عبارت در زبان امروزی یعنی چشم دوختن طولانی به کسی یا چیزی؛ اما در مفهوم عمیقتر و ادبی خود، به معنی از دست رفتن هوشیاری موقت، مات ماندن و سرگشته شدن از شدت تعجب، ترس یا عشق است.
مترادف
واژههایی مانند زل زدن و چشم دوختن معادلهای امروزی آن هستند، در حالی که مبهوت و حیران شدن به جنبه روانی و احساسی این حالت اشاره دارند.
جمله سازی
تلفظ
تلفظ این عبارت فعل مرکب به صورت [xire šodan] (خِیرِه شُدَن) است که از صفت «خیره» و فعل کمکی «شدن» تشکیل شده است.
در جدول
در جدولهای کلمات متقاطع، عبارت «خیره شدن» دقیقاً یک پاسخ ۷ حرفی است. کلمات مترادف دیگر مانند زل زدن نیز بسته به تعداد حروف درخواستشده کاربرد دارند.
به انگلیسی
در زبان انگلیسی با توجه به ساحت معنایی فعل، از واژه stare برای زل زدن عادی و از gaze برای نگاه غرق در تفکر یا تحسین استفاده میشود. همچنین برای حالت بهتزدگی افعال مجهول مانند be dazed به کار میروند.
نماد چیست
خیره شدن در فرهنگ عامه و نشانهشناسی، نمادی از حیرت، شوک ناگهانی، غرق شدن در افکار و تمرکز شدید ذهنی است. در روابط اجتماعی، گاهی میتواند نمادی از گستاخی، بهت یا کنجکاوی بیش از حد نسبت به دیگران تلقی شود.
جمعبندی و توضیح کامل خیره شدن
واژه «خیره شدن» یک فعل مرکب اصیل در زبان فارسی است که ریشه در زبان فارسی میانه (پهلوی) دارد. این کلمه دو ساحت معنایی متمایز را پوشش میدهد؛ در کاربرد روزمره و امروزی به معنای زل زدن، چشم دوختن ممتد و نگاه ثابت به یک نقطه بدون پلکزدن است، در حالی که در ادبیات کلاسیک و لغتنامههای کهن مانند دهخدا، بیشتر به حالات روانی همچون مات و مبهوت شدن، سرگشتگی و حیرت شدید اشاره دارد.
این واژه در ترجمههای معتبر فارسی قرآن کریم نیز برای توصیف حالت چشمها در هنگام ترس، وحشت قیامت یا خشوع به کار رفته است. از نظر نشانهشناسی، خیره شدن حالتی مرزی میان تمرکز عمیق ذهنی، شگفتی مفرط، و گاه کنجکاوی یا بیادبی در رفتارهای اجتماعی محسوب میشود.