یعنی چه
این اصطلاح کنایه از دست زدن به کاری بهشدت ریسکی، آزار دادن یا برانگیختن کسی است که سکوت کرده ولی پتانسیل آسیب رساندنِ شدید دارد. همانطور که لگد کردن دم مار باعث حمله و نیش زدن ناگهانی او میشود، این کار نیز عواقب سختی دارد.
تلفظ
تلفظ روان این عبارت کنایی به صورت [pā ruy-e dom-e mār nehādan] است.
در جدول
در کنایات و اصطلاحات جدولی، این عبارت دقیقاً ۱۵ حرف دارد و به عنوان پاسخ برای سوالاتی با مضمون «تحریک کردن خطر خفته» یا «عصبانی کردن فرد خطرناک» استفاده میشود.
به انگلیسی
در زبان انگلیسی از اصطلاحات مشابهی که به تحریک حیوانات خطرناک اشاره دارد، برای رساندن این مفهوم استفاده میشود.
به عربی
در زبان عربی معادل دقیق اصطلاحیِ واحدی ندارد و بیشتر به صورت توصیفی یا با عباراتی چون تحریک فتنه و خشم به کار میرود.
به فارسی
مترادفهای فارسی این عبارت شامل «با دم شیر بازی کردن»، «کام شیر آژدن»، «پیشانی شیر خاریدن» و «خود را در دهان اژدها انداختن» است که همگی بر خطر کردن مفرط دلالت دارند.
در قرآن
این عبارت یک ضربالمثل و کنایهٔ کاملاً عرفی و فارسی است و در متن قرآن کریم یا تفاسیر با این لفظ کاربردی ندارد؛ هرچند مفاهیمی مثل فتنه یا تحریک دشمن در آیات به چشم میخورد.
نماد چیست
در فرهنگ نمادشناسی، مار نمادِ خطر پنهان، خشم خفته، انتقامجویی و هوشیاری است. در این اصطلاح، «دم مار» نمادِ نقطهٔ حساس و خط قرمزی است که دستاندازی به آن، خشمِ مهارناپذیری را آزاد میکند.
جمعبندی و توضیح کامل پا روی دم مار نهادن
عبارت کنایی «پا روی دم مار نهادن» یکی از ضربالمثلهای اصیل و پرکاربرد در زبان فارسی است که ریشه در رفتارشناسی طبیعت و فرهنگ عامه (فولکلور) ایران دارد. این اصطلاح به زیبایی نشان میدهد که برخی افراد یا موقعیتها تا زمانی که تحریک نشوند، آرام و بیخطر هستند، اما کوچکترین تعرض به حریم یا خطوط قرمز آنها، واکنشی تدافعی، ناگهانی و بسیار مهلک را به همراه خواهد داشت.
استفاده از این کنایه در ادبیات روزمره و مکتوب، برای هشدار دادن به افرادی است که از عواقب کارهای سنجشنشده خود آگاه نیستند و با بیاحتیاطی، خود را در معرض خشم قدرتمندان یا آسیبهای جدی قرار میدهند. مفاهیم مشابه این ضربالمثل در بسیاری از زبانهای جهان با متغیرهای بومی همان فرهنگ (مانند خرس در انگلیسی یا شیر در عربی) بازآفرینی شده است.