یعنی چه
حرف مهموس در آواشناسی سنتی و تجوید، به حرفی گفته میشود که در زمان ادا کردن آن، تارآواها یا همان تارهای صوتی دچار ارتعاش نمیشوند. در این حالت، هوا به راحتی و آزادی از گلو خارج شده و صدا حالت پنهان و نجواگونه به خود میگیرد که در زبانشناسی مدرن به آن «بیواک» میگویند.
تلفظ
این عبارت از دو واژه ترکیب شده است؛ «حرف» با فتح حاء و سکون راء، و «مهموس» با فتح ميم، سکون هاء و ضم ميم دوم تلفظ میشود.
در جدول
در جدولهای کلمات متقاطع، در پاسخ به پرسش صامت بیصدا یا اصطلاح تجویدی مقابل حرف مجهور، کلمه ۸ حرفی «حرف مهموس» مد نظر قرار میگیرد.
به انگلیسی
در آواشناسی زبان انگلیسی، برای توصیف این دسته از صداها که بدون ارتعاش حنجره ادا میشوند، از اصطلاحات فوق استفاده میگردد.
به عربی
این اصطلاح ریشه در صرف، نحو و قواعد تجوید زبان عربی دارد و به همین صورت در متون عربی به کار میرود.
به فارسی
معادل دقیق و امروزی این اصطلاح در زبانشناسی فارسی، «حرف بیواک» یا «صامت بیصدا» است که ویژگیهای آوایی آن را به درستی توصیف میکند.
در قرآن
اگرچه خود کلمه «همس» در قرآن (آیه ۱۰۸ سوره طه) به معنای صدای آهسته آمده است، اما اصطلاح «حرف مهموس» یک عنوان تخصصی در علم تجوید است. قاریان با شناخت این حروف (مانند ش، س، ت در آیه اول سوره تکویر)، آنها را با جریان آزاد نفس تلفظ میکنند تا قرائت صحیح حاصل شود.
نماد چیست
در آواشناسی سنتی، این اصطلاح نماد مجموعه ۱۰ حرف «ف، ح، ث، هـ، ش، خ، ص، س، ک، ت» است که برای حفظ آسان در جمله رمزگونه «فَحَثَّهُ شَخْصٌ سَکَتَ» جمع شدهاند. در الفبای آواشناسی بینالمللی (IPA) نیز بیواک بودن صداها را با یک دایره کوچک در زیر نشانه حرف نمایش میدهند.
جمعبندی و توضیح کامل حرف مهموس
«حرف مهموس» یک اصطلاح کلیدی و تخصصی در علوم آواشناسی سنتی، تجوید و صرف و نحو زبانهای عربی و فارسی است. ریشه این واژه از «همس» به معنای نجوا و صدای آهسته گرفته شده و در اصطلاح به حرفی گفته میشود که هنگام ادای آن، تارهای صوتی انسان دچار لرزش و ارتعاش نمیشوند. به همین دلیل، هوا به شکل آزاد همراه با صدا خارج شده و لحنی پنهان و نرم ایجاد میکند.
در علم زبانشناسی مدرن، به این دست از حروف «حروف بیواک» یا «صامتهای بیصدا» میگویند که دقیقاً در نقطه مقابل «حروف مجهور» (واکدار) قرار دارند. حروف دهگانه مهموس شامل (ف، ح، ث، هـ، ش، خ، ص، س، ک، ت) در زبان عربی هستند که رعایت صفت آنها در قرائت و تجوید قرآن کریم برای تفکیک معنایی و صوتی کلمات از اهمیت بالایی برخوردار است.