یعنی چه
در زیستشناسی به گروهی از جوندگان صحرایی و شبفعال از خانوادهٔ Dipodidae (مانند جربوع) یا سردهٔ Notomys گفته میشود که پاهای عقبی بسیار بلندی شبیه به کانگورو دارند و برای فرار از شکارچیان بهجای دویدن، با جهشهای بلند حرکت میکنند.
تلفظ
ترکیب وصفی متشکل از موش (Mūsh) + جهنده (Jahandeh) به معنای جهشکننده و پرشکننده است.
در جدول
در جدولهای کلمات متقاطع، برای راهنمای «موش جهنده» بسته به تعداد حروف، پاسخهای «موش جهنده» (۸ حرف)، «جربوع» (۵ حرف) یا «یربوع» (۵ حرف) پذیرفته میشود.
به انگلیسی
بسته به گونه و زیستگاه، در زبان انگلیسی از واژه Jerboa برای گونههای آفریقایی-آسیایی و از Hopping mouse برای گونههای استرالیایی استفاده میشود.
به فارسی
این کلمه در زبان فارسی یک ترکیب وصفی ساختگی است. در متون قدیمی و منابع زیستشناسی با نامهای «موش دوپا»، «پامسواکی» و معادل عربی رایج آن یعنی «جربوع» یا «یربوع» شناخته میشود.
در قرآن
خود عبارت «موش جهنده» یا «یربوع» در متن قرآن وجود ندارد؛ اما لغتشناسانی چون راغب اصفهانی آوردهاند که ریشه کلمه «نفاق» و «منافق» از «نافقاء» (یکی از سوراخهای مخفی لانه یربوع) گرفته شده است که موش هنگام خطر از آن فرار میکند. همچنین واژه «نَفَق» (به معنی تونل) در آیه ۳۵ سوره انعام از همین ریشه است.
نماد چیست
در فرهنگ عامه و ادبیات شرقی، این حیوان به دلیل ساختار دو درب لانهاش نماد پنهانکاری، دوپله بازی کردن و هوشمندی در فرار از دست دشمنان است. همچنین جربوع با نام محلی «سبوق»، نماد رسمی مسابقات جام ملتهای فوتبال آسیا در سال ۲۰۱۱ در قطر بود.
جمعبندی و توضیح کامل موش جهنده
«موش جهنده» یک واژه توصیفی در زبان فارسی است که در زیستشناسی عمدتاً به جوندگان بیابانی و شبفعال خانوادهٔ «Dipodidae» معروف به «جربوع» یا «یربوع» و همچنین گونههای استرالیایی «Notomys» اطلاق میشود. ویژگی بارز این جانداران، داشتن پاهای عقبی بسیار بلند و کشیده است که به آنها اجازه میدهد مانند کانگورو جهشهای بلندی انجام دهند و به سرعت از دست شکارچیان بگریزند.
این واژه ریشه مستقل لغوی در فارسی کهن ندارد و بیشتر یک ترکیب صفت و موصوفی است. با این حال، ریشه عربی آن یعنی یربوع، پیوند جالبی با مفاهیم قرآنی دارد؛ چرا که ساختار لانه دوهواخواه و فریبدهنده این موش (دارای یک در آشکار و یک در مخفی به نام نافقاء) ریشه اصطلاح لغوی «منافق» و «نفق» (تونل) در زبان عربی به شمار میرود.
در فرهنگهای مختلف، موش جهنده به عنوان مظهر هوش بالا در فرار، سازگاری فوقالعاده با شرایط سخت کمآبی بیابان و پنهانکاری شناخته میشود. در لغتنامهها و جداول کلمات متقاطع نیز معمولاً به عنوان معادل کلماتی چون جربوع، یربوع یا موش دوپا به کار میرود.