یعنی چه
علم العلم در اصطلاح فلسفی و منطقی به معرفتی اطلاق میشود که موضوع آن خودِ علم، ساختار، ابزارها و روشهای علمی است؛ به عبارت دیگر، بررسی این که خودِ علم چگونه شکل میگیرد و چه اعتباری دارد.
تلفظ
این ترکیب به صورت مضاف و مضافالیه با کسر عین در هر دو بخش (عِلْم + الْعِلْم) تلفظ میشود.
در جدول
پاسخ در جدول برای مفهوم «دانش دانش» یا «فرامعرفت»، واژه ۸ حرفی «علم العلم» است.
به انگلیسی
در زبان انگلیسی بسته به سیاق متن، از واژگان حوزه معرفتشناسی و فلسفه علم استفاده میشود.
به عربی
در متون عربی تفکری و معاصر، این ترکیب برای تبیین مفاهیم فرادانش به کار میرود.
به فارسی
معادلهای دقیق فارسی این اصطلاح ترکیبی شامل «دانشِ دانش» و «فرادانش» است که به مفاهیم نوین فلسفه علم اشاره دارد.
در قرآن
عبارت ترکیبی «علمالعلم» به این شکل دقیق و پیاپی در متن قرآن کریم نیامده است؛ اما ریشه آن (ع-ل-م) و مشتقاتش کاربرد فراوانی دارند؛ مانند آیه ۷۶ سوره یوسف: «وَفَوْقَ كُلِّ ذِي عِلْمٍ عَلِيمٌ» (و برتر از هر صاحب دانشی، دانشمندی هست).
نماد چیست
این اصطلاح نماد بصری اختصاصی ندارد؛ اما در مراجع فلسفی، گاه از «آینه» (به نشانه بازتاب معرفت بر خودِ معرفت) یا نمادهای سنتی تفکر مانند «کتاب گشوده» یا «جغد مینروا» برای نمایش آن استفاده میشود.
جمعبندی و توضیح کامل علم العلم
ترکیب «علمالعلم» واژهای ثبتشده و مستقل در معاجم کلاسیک عربی یا فارسی نیست، بلکه یک ساختار تعبیری و تحلیلی است که در حوزههای فلسفه، منطق و معرفتشناسی کاربرد دارد. این اصطلاح در لغت به معنای «دانشِ دانش» یا «شناختِ شناخت» است و به مرتبهای از آگاهی اشاره میکند که موضوع مطالعهاش، خودِ مفهوم علم و ساختارهای معرفتی انسان است.
از نظر مفهومی، این اصطلاح قرابت پایداری با واژگانی چون «فرادانش»، «معرفتشناسی» و «فلسفه علم» دارد. در واقع، زمانی که انسان از مرحله یادگیریِ ساده فراتر رفته و به چگونگی شکلگیری، اعتبار و روشهای خودِ دانش فکر میکند، در قلمرو علمالعلم قرار گرفته است.
اگرچه این ترکیب دوکلمهای به طور مستقیم در متن قرآن کریم یا متون ادبی کهن پدیدار نشده، اما ریشه ثلاثی مجرد آن یعنی «ع-ل-م» یکی از پرکاربردترین ریشهها در ادبیات اسلامی و قرآنی است که بر ارزش ذاتی آگاهی و لایههای گوناگون دانایی دلالت دارد.