یعنی چه
بساط شطرنج در لغت به معنی هر نوع پارچه، فرش یا تختهٔ گستردهای است که مهرههای شطرنج را روی آن میچینند. در اصطلاح امروزی، این واژه دقیقاً معادل «صفحهٔ شطرنج» یا «تختهٔ شطرنج» به همراه مهرهها به کار میرود و در ادبیات به صورت استعاری به میدان تقابل و عرصهٔ سیاست یا روزگار نیز اشاره دارد.
تلفظ
واژهٔ «بساط» با فتح باء (بَ) و «شطرنج» با فتح شین و راء و سکون طاء (شَطرَنج) تلفظ میشود که در حالت ترکیبی صدای کسرهٔ اضافه به بساط ملحق میگردد.
در جدول
در جدولهای کلمات متقاطع، برای راهنمای «بساط شطرنج» بسته به تعداد حروف تعیینشده، علاوه بر خودِ عبارت، واژههای کهن و اصیلی مانند «نطع»، «رقعه»، «عرصه» یا «نمط» نیز به عنوان پاسخ پذیرفته میشوند.
به انگلیسی
در زبان انگلیسی واژهٔ Chessboard دقیقاً به معنای تخته یا صفحهٔ شطرنج است و اگر منظور کل مجموعه شامل صفحه و مهرهها باشد، از اصطلاح Chess set استفاده میشود.
به عربی
در زبان عربی برای اشاره به صفحه و بساط شطرنج از ترکیب «رقعة الشطرنج» استفاده میشود که رقعة به معنای قطعه زمین یا صفحهٔ شطرنجی است.
به فارسی
برگردان و معادلهای اصیل و متداول این واژه در زبان فارسی امروزی «صفحهٔ شطرنج» و «تختهٔ شطرنج» است. در متون قدیمیتر فارسی از ترکیباتی نظیر «شطرنجخانه» نیز استفاده شده است.
نماد چیست
در ادبیات کلاسیک و نمادشناسی، بساط شطرنج استعارهای از جهان هستی یا روزگار است که انسانها مانند مهرههای آن تحت فرمان تقدیر حرکت میکنند. همچنین خانههای سیاه و سفید آن نمادی از شب و روز، و کل بساط مظهر ساختار، نظم، میدان سیاست و رقابتهای پیچیده به شمار میرود.
جمعبندی و توضیح کامل بساط شطرنج
عبارت «بساط شطرنج» یک ترکیب وصفی-اضافی در زبان فارسی است که از دو واژه با ریشههای متفاوت ساخته شده است؛ «بساط» ریشه عربی داشته و به معنای گستردنی یا فرش است، و «شطرنج» معرب واژه سانسکریت «چاتورانگا» است که از طریق فارسی میانه (چترنگ) وارد زبانها شده است. این ترکیب در مجموع به پهنه، تخته یا صفحهای اشاره دارد که بازی شطرنج روی آن انجام میشود.
این اصطلاح در ادبیات فارسی فراتر از یک ابزار بازی مادی، کاربردی استعاری دارد و بارها توسط شاعران برای توصیف آرایش جنگی، میدان سیاست، تقابلهای استراتژیک و حتی کل جهان هستی و بازی روزگار به کار رفته است؛ جایی که خانههای سیاه و سفید آن را به شب و روز تشبیه کردهاند.