یعنی چه
ترکیبی ادبی و معنایی به مفهوم واهمه، ترس و نگرانی قلبی از آتش دوزخ و عقوبتهای جهان پس از مرگ است که در متون دینی و اخلاقی به عنوان عاملی بازدارنده برای نفس اماره و گناهان یاد میشود.
تلفظ
تلفظ این ترکیب به صورت مضاف و مضافالیه یعنی «بِیم» (با یای مجهول/کشیده) به همراه کسرهٔ اضافه و «دوزَخ» (با فتح زاء) است.
در جدول
در پاسخ به سوالات جدول با موضوع ترس از جهنم، عبارت هفت حرفی «بیم دوزخ» یا معادلهای آن نظیر خوف سقر به کار میرود.
به انگلیسی
در زبان انگلیسی برای رساندن این مفهوم ترکیبی از واژگان معادل ترس و جهنم استفاده میشود.
به فارسی
عبارتهای مترادف و روان فارسی و عربی رایج در متنها شامل خوف سقر، ترس از آتش جهنم، و واهمه از عقوبتهای اخروی است.
در قرآن
هرچند عین این ترکیب فارسی در قرآن نیست، اما مفاهیمی چون «خوفِ عذابِ جهنم»، «خشیت» و انذار از آتش بارها مطرح شده است؛ مانند آیه «رَبَّنَا اصْرِفْ عَنَّا عَذَابَ جَهَنَّمَ».
نماد چیست
در ادبیات عرفانی و سلوک اسلامی، این اصطلاح نماد مهار نفس اماره، آگاهی از پیامد عمل، و مرحلهٔ ابتدایی دینداری (عبادت زاهدانه از روی ترس در مقابل عبادت عاشقانه) است.
جمعبندی و توضیح کامل بیم دوزخ
ترکیب «بیم دوزخ» از دو واژهٔ اصیل و ریشهدار زبانهای ایرانی (بیم از ریشه پهلوی bīm و دوزخ از واژه اوستایی daožahva به معنی جهانِ بد) ساخته شده است. این اصطلاح نمایانگر یک مفهوم عمیق دینی، اخلاقی و تربیتی است که بر ترسِ آگاهانه از مجازاتهای پس از مرگ دلالت دارد.
در ادبیات فارسی و عرفانی، بیم دوزخ به عنوان یک ابزار بازدارنده و بیدارکننده برای وجدان انسان معرفی میشود تا او را از کجروی و گناه بازدارد. اگرچه در عرفان ناب، مرتبهٔ عبادتِ ناشی از عشق بالاتر دانسته میشود، اما این خوف همچنان به عنوان مهارکنندهٔ نفس جایگاه ویژهای دارد.