معنی
تثلیث در لغت به معنای سهتایی کردن، سه قسمت کردن و چیزی را به سه جز یا سه برابر رساندن است. این واژه در هندسه و ریاضیات نیز به معنی تقسیم یک کل (مانند زاویه) به سه بخش مساوی به کار میرود.
یعنی چه
در اصطلاح کلامی و الهیات مذهبی، تثلیث به معنای اعتقاد به وجود سه اقنوم یا شخصیت (پدر، پسر و روحالقدس) در عین یگانگی ذات خداوند است که از اصول بنیادین مسیحیت سنتی به شمار میرود. همچنین در نجوم قدیم، قرار گرفتن دو ستاره در فاصله ۱۲۰ درجهای از یکدیگر را تثلیث میگفتند که آن را زاویهای مبارک میدانستند.
مترادف
واژههایی مانند سهگانگی، ثالوث و سهانگاری نزدیکترین معادلها و مترادفها برای این کلمه در بافتهای دینی و لغوی هستند.
ریشه
این کلمه اسم مصدر از باب تفعیل (ثَلَّثَ، يُثَلِّثُ، تَثليث) در زبان عربی است که از ریشه ثلاث یا ثلث به معنی عدد سه گرفته شده و سپس به زبان فارسی وارد گشته است.
تلفظ
این واژه در زبان فارسی با فتح تاء اول، سکون ثاء، کسر لام و سکون یاء به صورت [تَ ثْ لِ ی ث] تلفظ میشود.
به انگلیسی
در زبان انگلیسی برای اشاره به مذهب سهگانهپرستی و اصطلاح مذهبی آن از واژه Trinity و برای کاربردهای عمومیتر سهتایی از Triad استفاده میشود.
در قرآن
خود واژه «تثلیث» به صورت لفظی در متن قرآن کریم نیامده است؛ اما مفهوم سهگانهباوری در الوهیت، در آیاتی مانند آیه ۱۷۱ سوره نساء (...وَلَا تَقُولُوا ثَلَاثَةٌ...) و آیه ۷۳ سوره مائده (...لَّقَدْ كَفَرَ الَّذِينَ قَالُواْ إِنَّ اللّهَ ثَالِثُ ثَلاَثَةٍ...) به صراحت رد و نفی شده است.
نماد چیست
در هنر و نمادشناسی، تثلیث را با نمادهایی چون مثلث متساویالاضلاع (به نشانه برابری سه شخص)، سه حلقهٔ درهمتنیده (به نشانه ابدیت و تفکیکناپذیری) یا برگ شبدر سهپر نمایش میدهند. در نقاشیهای مذهبی سنتی نیز گاهی به صورت پیرمرد، جوان مصلوب و کبوتر تجسم مییابد.
جمعبندی و توضیح کامل تثلیث
واژه تثلیث در اصل یک مصدر عربی از ریشه «ث ل ث» است که به معنای لغوی سهتایی کردن یا تقسیم چیزی به سه قسمت مساوی به کار میرود. این واژه پس از ورود به زبان فارسی، بیشتر کاربردی اصطلاحی، فلسفی و کلامی پیدا کرده است.
بزرگترین و شناختهشدهترین کاربرد این کلمه در الهیات مسیحی است، جایی که به مفهوم «سهگانهباوری» یا اعتقاد به سه اقنوم پدر، پسر و روحالقدس در عین یگانگی ذات الهی اشاره دارد. اگرچه این واژه عینا در قرآن ذکر نشده، اما مفهوم عقیدتی آن در آیات قرآن مورد نقد و نفی قرار گرفته است.
در علوم دیگر نظیر نجوم قدیم و هندسه نیز تثلیث کاربردهای خاص خود را داشته است؛ مانند زاویه تثلیث که نشاندهنده فاصله ۱۲۰ درجهای میان دو ستاره بود و در احکام نجومی زاویهای مبارک و سعد تلقی میشد.