یعنی چه
این عبارت یک اصطلاح کنایهای در زبان فارسی است. اگرچه معنای حقیقی آن باز بودن فیزیکی دهان است، اما در ادبیات و گفتگوهای روزمره به عنوان کنایهای برای نشان دادن اوج شگفتی، غافلگیری و مبهوت شدن انسان در مواجهه با یک واقعه غیرمنتظره به کار میرود که باعث میشود فرد کنترل ارادی فک خود را برای لحظهای از دست بدهد.
تلفظ
تلفظ این ترکیب فعلی به صورت تفکیکشده عبارت است از: دَهان (dahan) باز (bāz) ماندَن (māndan).
در جدول
در جدولهای متقاطع و کلیدهای واژهشناسی، از این ترکیب ۱۲ حرفی به عنوان پاسخ برای مفاهیمی همچون «شگفتزده شدن شدید» یا «مات و مبهوت شدن» استفاده میشود.
به انگلیسی
در زبان انگلیسی عبارات و اصطلاحات متعددی وجود دارد که دقیقاً واکنش فیزیکی باز ماندن دهان یا افتادن فک را در هنگام شوکه شدن یا شگفتزدگی توصیف میکنند.
به عربی
در زبان عربی اصطلاح کنایی «فغر فاه» دقیقاً معادل تصویری و معنایی همین عبارت فارسی است و برای توصیف حالت بهتزدگی شدید به کار میرود.
به ترکی
در زبان ترکی استانبولی نیز این کنایه به صورت کاملاً همسان با ساختار فارسی وجود دارد و اصطلاح «آغزی آچیک کالماک» دقیقاً برای بیان حیرتزدگی مفرط استفاده میشود.
در قرآن
ترکیب فعلی و کنایی «دهان بازماندن» به صورت لفظی و مستقیم در قرآن کریم وجود ندارد. با این حال، قرآن برای به تصویر کشیدن حالت بهت، وحشت و شگفتی شدید انسانها (به ویژه در توصیف وقایع قیامت یا مواجهه با آیات الهی)، از تعابیر تصویری دیگری همچون «شَاخِصَةٌ أَبْصَارُهُمْ» (آیه ۴۲ سوره ابراهیم) به معنای خیره ماندن و باز ماندن چشمها از شدت ترس و حیرت استفاده کرده است.
جمعبندی و توضیح کامل دهان بازماندن
اصطلاح «دهان بازماندن» یک ترکیب کنایی و تصویری بسیار زیبا در زبان فارسی است که ریشه در یک واکنش فیزیکی و ارگانیک طبیعی در بدن انسان دارد. هنگامی که انسان با پدیدهای فوقالعاده شگفتانگیز، عجیب یا ترسناک روبرو میشود، سیستم عصبی دچار شوک آنی شده و ناخودآگاه با شل شدن عضلات فک، دهان فرد باز میماند. این پدیده فیزیکی در ادبیات به نمادی برای تسلیمِ ذهن در برابر یک واقعه باورنکردنی تبدیل شده است.
این عبارت کاملاً پارسی بوده و از ترکیب اسم، صفت و فعل ساخته شده است. جالب اینجاست که این تصویر ذهنی و کنایی منحصر به فرهنگ ایرانی نیست و در بسیاری از زبانهای دیگر جهان مانند انگلیسی، عربی و ترکی نیز دقیقاً با همین فرمول ساختاری و تصویری برای بیان حالت مات و مبهوت شدن و حیرت محض به کار میرود.