یعنی چه
تقتمش (یا توقتمش) یک اسم خاص اعلام است. این واژه از ریشه ترکی-مغولی «توغتا» یا «توقتا» به معنی ایستادن و آسودن همراه با پسوند «میش» ساخته شده و مفهوم کسی را دارد که پابرجا و استوار شده است. در تاریخ، او آخرین خان قدرتمند اردوی زرین در دشت قپچاق بود.
تلفظ
این نام در منابع تاریخی و لغتنامههای فارسی بسته به ریشههای ترکی و مغولی آن، با اعرابگذاریهای تَقْتَمِش، تُوقتَمِش و توختامیش ضبط و تلفظ شده است.
در جدول
در طراحهای جدول کلمات متقاطع، این واژه معمولاً به عنوان «خان دشت قپچاق»، «فرمانروای اردوی زرین» یا «پادشاهی که از تیمور لنگ شکست خورد» پرسیده میشود که پاسخ اصلی آن ۵ حرفی است.
به انگلیسی
در منابع بینالمللی و لاتین، برای اشاره به این شخصیت تاریخی بیشتر از نگارش Tokhtamysh یا صورت ترکی آن استفاده میشود.
به عربی
در کتابهای تاریخ عربی و اسلامی، نام این فرمانروای مغولتبار را به صورتهای تختامش و توقتمش ضبط کردهاند.
به فارسی
از آنجا که تقتمش یک واژه اصیل فارسی نیست و به عنوان اسم علم (نام شخص) وارد این زبان شده، مترادف واژگانی در فارسی معیار ندارد؛ اما از نظر ریشهشناسی میتوان آن را به «استوار» یا «آرامگرفته» برگرداند.
نماد چیست
در ادبیات تاریخی، این نام یادآور نبردهای سهمگین استپهای اوراسیا، ایستادگی در برابر امپراتوری تیموری و در نهایت فروپاشی پادشاهی اردوی زرین است.
جمعبندی و توضیح کامل تقتمش
واژه «تقتمش» که در متون تاریخی به صورتهای توقتمش، توقتامیش و توختامیش نیز به چشم میخورد، یک اسم خاص با ریشه ترکی-مغولی است. این کلمه از ترکیب فعل «توغتا» (به معنی پابرجا شدن یا آسودن) و پسوند «میش» شکل گرفته و در لغت به معنای «ثابتقدم» یا «آرامشیافته» است. این واژه به عنوان یک لغت عام در زبان فارسی کاربردی ندارد و صرفاً یک اسم علم محسوب میشود.
در بستر تاریخ، تقتمش خان یکی از برجستهترین و آخرین فرمانروایان مقتدر «اردوی زرین» در دشت قپچاق بود. او در اواخر قرن هشتم هجری قمری پس از سالها نبرد و کشمکش سیاسی بر سر قدرت در استپهای اوراسیا، در نهایت از امیر تیمور گورکانی (تیمور لنگ) شکست خورد که این واقعه منجر به افول و از هم پاشیدن پادشاهیاش شد. به همین دلیل، در طراحهای جدول این کلمه به عنوان یک کلید تاریخی کاربرد دارد.