یعنی چه
علم جدل یکی از صنایع پنجگانه (صناعات خمس) در علم منطق و کلام است. این دانش به افراد میآموزد که چگونه با استفاده از باورهای عمومی (مشهورات) و اصول پذیرفتهشده توسط طرف مقابل (مسلمات)، به بحث، مناظره و دفاع از یک عقیده بپردازند یا نظر رقیب را رد کنند. هدف اصلی این علم برخلاف برهان، کشف حقیقت یقینی نیست، بلکه اقناع مخاطب و اسکات خصم است.
تلفظ
این عبارت ترکیبی اضافه از دو واژه عربی تشکیل شده است: «عِلم» (به کسر ع و سکون ل) و «جَدَل» (به فتح ج و فتح د).
در جدول
در پاسخ به سوالات جدول کلماتی مانند علم جدل، دیالکتیک، مناظره و جدال کاربرد دارند.
به انگلیسی
در متون فلسفی غربی، نزدیکترین مفهوم به علم جدل واژه Dialectics است؛ همچنین عباراتی مانند Art of Disputation (هنر مناظره) و Polemics (جدلشناسی) نیز به کار میروند.
به عربی
این اصطلاح از سنت منطقی عربی و اسلامی وارد فارسی شده و در زبان مبدا به صورت علم الجدل یا علم الخلاف و آداب البحث شناخته میشود.
در قرآن
خود ترکیب اصطلاحی «علم جدل» در قرآن نیامده است، اما ریشه ثلاثی آن (ج-د-ل) ۲۹ بار در قالب افعال و اسمهایی چون جدال و مجادله به کار رفته است. قرآن مجادله را به دو نوع تقسیم میکند: جدل ممدوح (پسندیده) مانند «وَجَادِلْهُمْ بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ» (نحل/۱۲۵) که بر پایه نیکویی و هدایت است، و جدل مذموم (ناپسند) که از روی لجاجت، تکبر و بدون علم صورت میگیرد مانند «مَا يُجَادِلُ فِي آيَاتِ اللَّهِ إِلَّا الَّذِينَ كَفَرُوا» (غافر/۴).
نماد چیست
در سنت فکری و فلسفی، علم جدل نماد پویایی ذهن، تعارض فکری و کشمکش عقلانی برای غلبه بر خصم است. برای این مفهوم انتزاعی منطقی، نماد تصویری یا المان مادی خاصی در تاریخ ثبت نشده است، اما در بطن خود، ابزاری دفاعی برای صیانت از ایدئولوژیها و باورها به شمار میرود.
جمعبندی و توضیح کامل علم جدل
علم جدل یکی از ارکان مهم در صنایع پنجگانه منطق (صناعات خمس) و آداب مناظره است که ریشه لغوی آن در عربی به معنای محکم تابیدن طناب بوده و مجازاً به پیچیدگی کلام و تاب دادن سخن برای غلبه بر حریف اطلاق شده است. این دانش به جای تکیه بر یقینیات محض (که ویژه علم برهان است)، بر مشهورات و مسلمات تکیه دارد تا بتواند مخاطب را قانع یا خصم را ساکت کند.
در فرهنگ اسلامی و قرآنی، نفسِ جدال و گفتوگو لزوماً منفی نیست؛ بلکه اگر بر اساس آگاهی و با روش نیکو (جدال احسن) صورت گیرد، مورد تایید است و اگر از روی عناد، لجاجت و بیدانشی باشد، مذموم شمرده میشود. معادل غربی این مفهوم در فلسفه با عنوان دیالکتیک شناخته میشود که سیر تطور معنایی خاص خود را دارد.
در یک جمعبندی کاربردی، علم جدل را میتوان دانشِ مهارتهای ارتباطی استدلالی، مناظره ساختاریافته و تکنیکهای دفاع کلامی دانست که در کلام، فقه، و حقوق کاربرد وسیعی دارد و به پژوهشگران توانایی به چالش کشیدن نظرات مخالف و استوار ساختن دیدگاههای خود را میبخشد.