یعنی چه
این کلمه در واقع سرهمنویسی عبارت عربی «الخَدّ التَّریب» است. «خَد» به معنای گونه و رخسار است و «تَریب» از ریشه تراب، به معنی خاکآلود یا دگرگونشده با خاک است. در مجموع به رخساری اشاره دارد که بر اثر مصیبت یا شهادت بر خاک افتاده است.
تلفظ
تلفظ صحیح این ترکیب بر اساس ریشه عربی آن «خَدِّ تَریب» یا با در نظر گرفتن الف و لام معرفه، «الْخَدُّ التَّریب» است.
در جدول
در جدولهای متقاطع و شرح در متن، این کلمه به عنوان رمز یا پاسخی ۸ حرفی برای عبارت «گونه خاکآلود امام حسین (ع)» یا «نشانه مظلومیت در کربلا» کاربرد دارد.
به انگلیسی
برای ترجمه این اصطلاح عرفانی و مذهبی در زبان انگلیسی از ترکیبهایی استفاده میشود که مفهوم نشستن گرد و غبار یا خاک بر صورت را منتقل کنند.
به عربی
این واژه اصالتاً ترکیبی عربی است. کلمه خَد به معنی گونه (جمع آن خُدود) و تَریب به معنی پر از خاک است.
به فارسی
معادلهای دقیق فارسی این اصطلاح شامل «رخسار خاکآلود»، «صورت به خاک افتاده» و «گونه تربتآلود» است که در اشعار و مراثی فارسی کاربرد فراوان دارد.
در قرآن
خود ترکیب «خدالتریب» در متن قرآن وجود ندارد؛ اما ریشه آن یعنی «تراب» (خاک) بارها استفاده شده است. همچنین واژه «مَتْرَبَة» از همین ریشه به معنی فقر شدید و خاکنشینی در آیه ۱۶ سوره بلد («أَوْ مِسْکِینًا ذَا مَتْرَبَةٍ») به کار رفته است.
جمعبندی و توضیح کامل خدالتریب
واژه «خدالتریب» شکل سرهمنویسی شده و ادغامشدهٔ عبارت عربی «الخَدّ التَّریب» است که در متون مذهبی و جانسوز شیعی جایگاه ویژهای دارد. این عبارت در اصل به معنای «گونهٔ خاکآلود» یا «صورت بر خاک افتاده» است و ریشه در کلمات عربی «خَد» (گونه) و «تریب» (خاکآلود، مشتق از تراب) دارد.
در فرهنگ و ادبیات عاشورایی، این اصطلاح نماد بارز مظلومیت، شهادت و مصائب حضرت سیدالشهدا (ع) در واقعه کربلاست. فراز معروف «أَلسَّلامُ عَلَى الْخَدِّ التَّریبِ» در زیارت ناحیه مقدسه، سلامی است بر آن رخسار مقدسی که در معرکه جنگ بر خاک تیره افتاد. این عبارت امروزه در شعر آیینی فارسی نیز به وفور استفاده میشود.