یعنی چه
واجگونه (Allophone) به تلفظهای متفاوت یک صدا (واج) در موقعیتهای مختلف گفته میشود. این تغییرات تلفظی ناشی از همنشینی با صداهای مجاور است و برخلاف واج، باعث تغییر در معنای واژه نمیشود؛ مانند تفاوت در تلفظ حرف «ک» در دو کلمه «کار» و «کینه».
تلفظ
این واژه از دو بخش «واج» (Vâj) و «گونه» (Gune) ترکیب شده و به صورت [vâj-gune] تلفظ میشود.
در جدول
پاسخ دقیق برای طراحان جدول کلمه «واج گونه» با ۷ حرف است. همچنین ممکن است به عنوان راهنما از مترادفهای آن مانند آلوفون استفاده شود.
به انگلیسی
در زبان انگلیسی و اصطلاحات بینالمللی زبانشناسی، به این پدیده Allophone میگویند که از ریشه یونانی allo به معنی دیگر و phone به معنی صوت ساخته شده است.
به عربی
در زبان عربی در متون تخصصی فونتیک و زبانشناسی از اصطلاح «تنوع صوتی للفونیم» یا واژه گرتهبرداری شده «الألوفون» استفاده میشود.
به فارسی
معادلهای فارسی اصیل و سره آن «گونه آوایی» یا «گونه واجی» است که به خوبی مفهوم تنوع در اجرای یک صدای واحد را میرساند.
نماد چیست
در آوانویسی زبانشناسی، برخلاف واجها که درون دو خط مورب / / قرار میگیرند، واجگونهها را همیشه برای نشان دادن تلفظ دقیق عینی، درون کروشه [ ] قرار میدهند.
جمعبندی و توضیح کامل واج گونه
واژه «واجگونه» یکی از اصطلاحات اساسی و تخصصی در دانش زبانشناسی و به ویژه مبحث واجشناسی است. این کلمه مصوب و معاصر، از ترکیب «واج» (ریشه اوستایی به معنی سخن) و «گونه» ساخته شده است تا مفهوم تنوعاتِ فیزیکی و عینی یک صدای واحد زبان را تبیین کند. واجگونهها در واقع در سطح گفتار پدید میآیند و تحت تاثیر صداهای قبل و بعد خود قرار میگیرند، اما هرگز مرز معنایی کلمات را جابهجا نمیکنند.
برای درک بهتر، تلفظ واج /ک/ در کلمه «کوه» با کلمه «کفش» به دلیل همنشینی با مصوتهای متفاوت فرق دارد؛ اما این تفاوت فیزیکی در ذهن فارسیزبانان یک صدا تلقی میشود. در ساختار جدول و معادلیابی، این کلمه دقیقاً ۷ حرف دارد و معادل مستقیم کلمه انگلیسی Allophone به شمار میرود که در آوانویسی علمی همواره درون کروشه یا همان قلاب [ ] نمایش داده میشود تا تمایز آن با واجِ انتزاعی حفظ شود.