یعنی چه
خساست در لغت به معنای پستی، حقارت و دنائت است و در اصطلاح رفتاری، به خصلت ناپسند بخل ورزیدن و امساک شدید در خرج کردن مال (حتی برای خود یا خانواده در مواقع نیاز) اطلاق میشود.
مترادف
واژههای فوق در متون کهن و معاصر فارسی به عنوان جایگزینهای معنایی خساست به کار میروند.
متضاد
صفات والای اخلاقی که در نقطه مقابل خساست قرار دارند و بر گشادهدستی و ایثار دلالت میکنند.
تلفظ
تلفظ صحیح این واژه به صورت خَساسَت (خَساسَة در ریشه عربی از ماده خ س س) است.
در جدول
در جدولهای کلمات متقاطع، برای راهنمای «بخل و چشمتنگی»، واژه ۵ حرفی «خساست» یا معادلهای آن مد نظر قرار میگیرد.
به انگلیسی
در زبان انگلیسی واژگان فوق بسته به شدت این خصلت برای توصیف خساست استفاده میشوند.
به عربی
ریشه اصلی این واژه عربی است و در این زبان با مفاهیمی چون بخل و شح همپوشانی بالایی دارد.
در قرآن
هرچند واژه خساست در متن قرآن وجود ندارد، اما آیات متعددی مانند آیه ۳۷ سوره نساء به نکوهش بخل پرداختند و در آیه ۱۶ سوره تغابن، دوری از شحّ نفس (بخل آمیخته به حرص) عامل رستگاری انسان معرفی شده است.
نماد چیست
در تمثیلهای ادبی و عرفانی (مانند مثنوی معنوی)، «موش» به دلیل احتکار دانه و جمعآوری مال بدون مصرف آن، نماد بارز خساست است. همچنین کرکس و شغال نیز گاه نماد انحصارطلبی و بخل شمرده میشوند.
جمعبندی و توضیح کامل خساست
خساست یکی از رذایل اخلاقی و رفتاری است که در ریشه لغوی خود با مفاهیمی چون پستی، فرومایگی و حقارت پیوند خورده است. این خصلت سبب میشود که فرد با وجود برخورداری از تمکن مالی، از انفاق، بخشش و حتی خرج کردن برای نیازهای اساسی خود و خانوادهاش خودداری کند و به نوعی به اسارت مال دنیا درآید.
در فرهنگ و ادبیات فارسی، خساست همواره در تضاد مستقیم با ارزشهای والایی چون سخاوت، کرم و جوانمردی قرار دارد و در تمثیلها، حیواناتی مانند موش به عنوان نماد این دلبستگی کورکورانه و احتکارآمیز معرفی شدهاند. دین اسلام نیز در آیات قرآنی با واژگانی چون بخل و شحّ، این رفتار را مایه تباهی روح و مانع رستگاری انسان دانسته است.
باید توجه داشت که خساست تفاوتی بنیادین با صرفهجویی و مدیریت مالی دارد؛ صرفهجویی استفاده بهینه و عاقلانه از منابع است، در حالی که خساست ناشی از ترس موهوم از فقر، چشمتنگی و خودداری از مصرف مال در جایگاه شایسته و لازم آن است.