یعنی چه
مُخَمَّس در لغت به معنی پنجتایی یا چیزی است که از پنج جزء تشکیل شده باشد. این واژه در هندسه به معنای شکل پنجضلعی (پنتاگون) و در اصطلاح ادبیات فارسی، به نوعی شعر (مسمط) اطلاق میشود که هر بند آن دارای ۵ مصراع است.
تلفظ
تلفظ صحیح این واژه به صورت مُخَمَّس (moxammas) است. این کلمه اسم مفعول از باب تفعیل (تخمیس) در زبان عربی است.
در جدول
در کلمات متقاطع، در پاسخ به راهنماهایی چون «پنجضلعی»، «پنجتایی» یا «شعری پنجمصراعی»، واژه ۴ حرفی «مخمس» قرار میگیرد.
به انگلیسی
بسته به حوزه کاربرد واژه (هندسه، ریاضی یا ادبیات)، معادلهای انگلیسی متفاوتی برای آن وجود دارد.
به عربی
این واژه اصالتاً عربی و مشتق از ریشه «خ م س» است و در خود زبان عربی نیز به همین صورت به کار میرود.
در قرآن
خودِ واژهٔ «مُخَمَّس» به صورت مستقیم در متن قرآن کریم به کار نرفته است؛ با این حال، کلمات همخانواده و ریشه آن مانند «خَمْسَة» (پنج) و «خُمُس» (یکپنجم، مانند آیه ۴۱ سوره انفال در ارتباط با حکم خمسِ غنائم) در آیات متعدد ذکر شدهاند.
نماد چیست
در نمادشناسی و هندسه باستان، مخمس یا شکل پنجضلعی (بهویژه پنجپَر) نماد تعادل، انسان کامل، حواس پنجگانه و عناصر اصلی طبیعت است. در ادبیات کلاسیک نیز ساختار مخمس نشاندهنده پیچیدگی، نظم ساختاری و تنوع در قافیهپردازی به شمار میرود.
جمعبندی و توضیح کامل مخمس
واژه مُخَمَّس کاربرد دوگانهای در علوم هندسه و ادبیات فارسی دارد. در حوزه ریاضیات و هندسه، این کلمه به معنای شکل پنجضلعی یا هر پدیده پنججزئی متقارن است. در مقابل، در قلمرو ادبیات فارسی، مخمس اصطلاحی برای نامگذاری نوعی مسمط است که هر بند آن از ۵ مصراع همقافیه تشکیل میشود و از قالبهای جذاب شعر سنتی است.
این کلمه از ریشه عربی «خ م س» مشتق شده و گرچه به صورت مستقیم در متن قرآن مجید ذکر نشده، اما مفهوم عددی آن و مشتقاتی چون خمس کاربرد فقهی و قرآنی برجستهای دارند. شناخت ابعاد مختلف این واژه به درک بهتر متون کهن و حل دقیقتر جداول کلمات متقاطع کمک میکند.