یعنی چه
شنگرف در اصل یک سنگ معدنی (سولفور جیوه با فرمول شیمیایی HgS) به رنگ قرمز بسیار درخشان و مایل به نارنجی است. در گذشته این سنگ را پودر میکردند تا گرانبهاترین رنگ قرمز را برای نقاشی، مینیاتور، تذهیب و کتابت نسخ خطی به دست آورند. در زیستشناسی نیز به نوعی کرم گندم اطلاق میشود.
تلفظ
این واژه در زبان فارسی با فتحه روی شین و گاف و سکون نون، راء و فاء (شَنگَرف) تلفظ میشود.
در جدول
در جدولهای متقاطع، پاسخ این کلمه معمولاً خودِ «شنگرف» یا شکل معرب آن یعنی «شنجرف» و «زنجفر» است.
به انگلیسی
در زبان انگلیسی برای اشاره به سنگ معدنی طبیعی آن از واژه Cinnabar و برای اشاره به رنگ سرخ درخشان و متمایز آن از واژه Vermilion استفاده میشود.
به فارسی
این واژه کاملاً اصیل و بازمانده از پارسی باستان و پهلوی (šangarf) است. از مترادفات فارسی و معرب آن میتوان به سرخفام، شنجرف، زنجفر، سنجرف و دارِ شیشعان اشاره کرد. این کلمه متضاد مستقیم لغوی ندارد، اما در هنر کتابآرایی، رنگهای «لاجورد» (آبی) و «زنگار» (سبز) به عنوان کنتراست و نقطه مقابل شنگرف به کار میرفتهاند.
نماد چیست
در کیمیاگری باستان، شنگرف به دلیل دارا بودن همزمان جیوه و گوگرد، نماد تغییر شکل، سرخی جاودان، خون و روح ماده بود. در هنر و فرهنگ ایرانی نیز رنگ شنگرفی به دلیل قیمت بسیار بالا و کاربرد در شاهکارهای هنری، نماد شور، درخشندگی، اصالت و تجمل به شمار میرفت.
جمعبندی و توضیح کامل شنگرف
شنگرف یکی از اصیلترین واژههای زبان فارسی پهلوی است که مستقیماً به یک کانی طبیعی و بسیار ارزشمند اشاره دارد. این ماده که از ترکیب طبیعی جیوه و گوگرد به دست میآید، به دلیل رنگ سرخ خیرهکننده و مایل به نارنجی خود، پای ثابت شاهکارهای مینیاتور، نگارگری و تذهیب خطی ایرانی بوده است. هرچند کلمه شنگرف در متن قرآن کریم نیامده، اما کاتبان از رنگ آن برای تزیین، نوشتن نام سورهها و علامات وقف در قرآنهای نفیس قدیمی استفاده میکردند.
نکته جالب و تکاندهنده درباره این ماده، سمیت بالای آن به دلیل وجود جیوه است؛ به طوری که خطاطان قدیم که قلمموی خود را با بزاق دهان خیس میکردند، به مرور زمان دچار مسمومیت شدید میشدند. امروزه شنگرف علاوه بر اصالت زبانی، در دنیای هنر و نمادشناسی یادآور شکوه، تجمل و رازهای کیمیاگری باستان است.