یعنی چه
خجل و شرمنده به حالتی روحی و رفتاری در انسان گفته میشود که در آن شخص به دلیل انجام یک خطا، قصور یا حتی در پاسخ به لطف و محبت بیش از حد دیگری، دچار حیا، شرمساری و سرافکندگی میشود و از ابراز وجود خودداری میکند.
تلفظ
واژه «خجل» به صورت فَتْحِ خاء و کَسْرِ جیم (خَجِل) و واژه «شرمنده» با فَتْحِ شین و سکون رِ (شَرمَندِه) تلفظ میشود.
در جدول
در جدولهای متقاطع و شرح در متن، عبارت «خجل و شرمنده» به عنوان پاسخ یک عبارت ۱۰ حرفی کاربرد دارد. واژگان مترادفی چون شرمسار، منفعل و سرافکنده نیز از پاسخهای احتمالی این مفهوم هستند.
به انگلیسی
در زبان انگلیسی برای رساندن این مفهوم با توجه به بافتار متن از واژههای Ashamed (شرمسار)، Embarrassed (دچار خجالت و دستپاچگی) یا Sorry (شرمنده و متأسف) استفاده میشود.
به عربی
در زبان عربی برای توصیف فرد خجل و شرمنده از صفاتی مانند خجلان، مستحیی یا منفعل استفاده میکنند که همگی نشاندهنده تحت تاثیر قرار گرفتن فرد از حیا است.
به فارسی
معادلهای اصیل فارسی این ترکیب شامل واژههایی چون شرمسار، شرمگین، سربهزیر، آزرمگین و سرافکنده است که نشاندهنده حیا و فروتنی یا پشیمانی هستند.
در قرآن
ریشه کلمات خجل یا شرمنده به صورت مستقیم در متن قرآن کریم ذکر نشده است. با این حال، قرآن برای بیان مفاهیم مشابه از واژه «استحیاء» (به معنی حیا و شرم اخلاقی) و عبارت «ناکسو رؤوسهم» (سرافکندگان و سر به زیر افکندگان در قیامت) استفاده کرده است.
جمعبندی و توضیح کامل خجل و شرمنده
ترکیب عطف «خجل و شرمنده» از دو واژه با ریشههای متفاوت ساخته شده است؛ «خجل» ریشهای عربی دارد که در اصل به معنای فروماندن و متحیر شدن است و «شرمنده» واژهای اصیل و ساختهشده در زبان فارسی است که صفت فاعلی از مصدر شرمیدن میباشد. این دو واژه در کنار هم مترادفهای تاکیدی را میسازند که شدت حیا یا ندامت فرد را نشان میدهد.
در کاربردهای اجتماعی و تعارفات روزمره فارسیزبانان، این اصطلاح علاوه بر معنای اصلی خود (پشیمانی از خطا)، بسیار به عنوان نمادی از سپاسگزاری، فروتنی و تشکر در برابر لطف بیشمار دیگران به کار میرود؛ به طوری که فرد خود را در تلافی محبتِ انجامشده، ناتوان و در نتیجه سربهزیر میبیند.