معنی
«دز» یک واژه چندمعنایی است؛ در فارسی کهن و ادبی شکل دیگری از «دژ» به معنی قلعه و بارو است. همچنین نام رودخانهای معروف در خوزستان (رود دز) میباشد. در گویشهایی مانند کردی و بلوچی به معنی «دزد» و در پزشکی به معنی مقدار مشخص مصرف دارو (وامواژه از dose) به کار میرود.
یعنی چه
بسته به متن، یعنی بنایی مستحکم برای دفاع در برابر دشمن (دژ)، فردی که مال دیگران را میرباید (در گویشهای ایرانی)، یا اندازه معین از یک ماده یا دارو.
مترادف
برای معنای قلعه کلماتی چون دژ و ارگ، برای معنای گویشی آن کلمه سارق، و برای معنای پزشکی واژه دوز مترادف آن هستند.
متضاد
در مفهوم قلعه، متضاد مستقیم ندارد اما در تقابل با فضاهای باز و بدون حصار قرار میگیرد. در مفهوم دزد، متضاد آن امین و امانتدار است.
هم خانواده
واژههای دزبان و دزفول (پل دژ) همخانواده بخش تاریخی آن هستند. کلمات دزد و دزدی نیز با صورت گویشی آن پیوند دارند، هرچند از نظر ریشهشناسی تاریخی با «دژ» متفاوتند.
ریشه
در معنای قلعه، این واژه کاملاً ایرانی و برآمده از فارسی میانه است که در آن حرف «ژ» به «ز» دگرگون شده است. در معنای سارق، از ریشه ایرانی کهن مرتبط با دزدیدن میآید و در معنای دارویی، یک وامواژه فرانسوی/انگلیسی (Dose) با ریشه یونانی است.
جمله سازی
به انگلیسی
برابرهای انگلیسی واژه دز بر اساس معانی مختلف آن شامل کلمات مربوط به سازههای نظامی، دزدی و مقادیر پزشکی میشود.
معنی انگلیسی/خارجی
واژه «دز» در زبان عامیانه و محیطهای علمی امروزی، به عنوان نگارش دیگری از Dose (دوز) به کار میرود که به معنای مقدار مشخصی از دارو، سم یا پرتو است که در یک نوبت وارد بدن میشود.
جمعبندی و توضیح کامل دز
واژه «دز» یک کلمه دوحرفی و چندمعنایی در زبان فارسی است. در اصیلترین کاربرد خود، این کلمه دگرگونشده واژه «دژ» به معنی قلعه، حصار و پناهگاه استوار است که امروزه به عنوان نام جغرافیایی مانند «رود دز» و بخشی از نام شهر «دزفول» همچنان زنده نگه داشته شده است.
از سوی دیگر، این واژه همصدا در برخی گویشهای ایرانی نظیر کردی و بلوچی به جای واژه «دزد» به کار میرود و در ادبیات پزشکی مدرن نیز به صورت سادهشده کلمه فرانسوی/انگلیسی «دوز» (Dose) برای بیان میزان مصرف دارو استفاده میشود. این تنوع معنایی نشاندهنده همنشینی ریشههای کهن بومی و وامواژههای جدید در بستر زبان فارسی است.