معنی
در لغتنامههای معتبر فارسی مانند دهخدا، معین و عمید، لئیم به شخصِ پستفطرت، ناکس، گدامنش و دنیطبع اطلاق میشود. همچنین در فرهنگ عامه و اخلاق، به کسی میگویند که در مالاندوزی و امساک به غایت رسیده باشد؛ به طوری که از شدّت خساست، نهتنها به دیگران خیری نمیرساند، بلکه خودش نیز از اموالش بهرهای نمیبرد.
یعنی چه
واژه لئیم در اصطلاح به تضادِ کامل با مفهوم «کرم و بزرگواری» اشاره دارد. وقتی کسی را لئیم خطاب میکنند، منظور تنها خسیس بودن او در امور مالی نیست، بلکه به فرومایگیِ طبع، بدخواهی و حقارت شخصیت او نیز اشاره میشود که نمادی از سفره بیبرکت و دونهمتی است.
مترادف
این واژهها در متون کهن و معاصر همگی بار معنایی پستی اخلاقی و امساک شدید در مال را دوشادوش یکدیگر یدک میکشند.
متضاد
این کلمات نشاندهنده بخشندگی، علوّ طبع و بزرگواری هستند که دقیقاً نقطه مقابل دنائت و خساست لئیمانه قرار دارند.
هم خانواده
این واژهها همگی از ریشه ثلاثی مجرد عربی (ل-ؤ-م) اشتقاق یافتهاند و مفاهیمی چون پستی، دنائت و صفت تفضیلی پستتر را افاده میکنند.
ریشه
این واژه کاملاً عربیالاصل است و بر وزن «فعیل» (faʿīl) از فعل «لَؤُمَ» به معنی پست و فرومایه شدن ساخته شده و پس از ورود به زبان فارسی، معنای خساست شدید را نیز به خود گرفته است. لازم به ذکر است که خود کلمه «لئیم» در قرآن نیامده، هرچند مشتقات دیگر این ریشه مانند «ملیم» (سزاوار ملامت) در آن دیده میشود.
در جدول
در طراحان جدولهای کلمات متقاطع، واژه لئیم معمولاً به عنوان کلید برای پاسخهای ۴ حرفی مثل خودِ «لئیم» یا «خسیس» به کار میرود.
به انگلیسی
بسته به متن و لحن نوشته، میتوانید از معادلهای فوق برای انتقال مفهوم بخل همراه با پستی طبع استفاده کنید.
جمعبندی و توضیح کامل لئیم
واژه «لئیم» یکی از کلمات پرکاربرد اخلاقی و ادبی در زبان فارسی است که ریشه در زبان عربی دارد. این واژه فراتر از یک خساست ساده مالی، به یک بیماری و پستی اخلاقی اشاره میکند. در ادبیات کلاسیک ما، به ویژه در آثار حکیمانی چون سعدی و حافظ، لئیم به عنوان نمادِ گدامنشی، سفرههای بسته و آدمهای تازه به دوران رسیدهای معرفی میشود که برخلاف انسانهای «کریم»، هیچ خیر و برکتی برای جامعه و اطرافیان خود ندارند.
در تمایز ظریفی که بزرگان ادب میان بخیل و لئیم قائل شدهاند، آمده است که شخص بخیل دستکم خود از مالش بهره میبرد اما چشم دیدن آسایش دیگران را ندارد؛ در حالی که لئیم از شدت دنائت و حقارتِ نفس، حتی خودش را هم در مضیقه قرار میدهد و اموالش را بدون هیچ فایدهای احتکار میکند. از این رو، بار معنایی این کلمه در زبان فارسی بسیار سنگین و کاملاً منفی است.