یعنی چه
این عبارت اصطلاحاً به حالتی میگویند که فرد به دلیل داشتن شرم، حیا، بزرگواری یا ملاحظهکاری بیش از حد، در موقعیتی قرار میگیرد که نمیتواند با درخواست دیگران مخالفت کند یا به آنها «نه» بگوید؛ در نتیجه به ناچار و علیرغم میل باطنیاش، شرایط را میپذیرد و خود را به سختی میاندازد. از نظر لغوی یعنی کسی که به بند و اسارت حیا درآمده است.
تلفظ
تلفظ صحیح این عبارت به صورت «مَأْخُوذْ بِهْ حَیا» است. باید توجه داشت که در تداول عامیانه گاهی این واژه را به اشتباه «محفوظ به حیا» مینویسند یا تلفظ میکنند که نادرست است و شکل اصیل و ثبتشده آن در لغتنامهها، با همزه و از ریشه اخذ است.
در جدول
در جدولهای کلمات متقاطع، برای راهنمای «به رودربایستی افتاده» یا «گرفتار شرم و حیا»، پاسخ اصلی «مأخوذ به حیا» است که دقیقاً ۱۰ حرف دارد. بسته به تعداد خانههای جدول، کلماتی مثل محجوب یا رودربایستی نیز کاربرد دارند.
به انگلیسی
در زبان انگلیسی مفهوم دقیق و یککلمهای برای «رودربایستی» یا «مأخوذ به حیا شدن» وجود ندارد، اما از اصطلاحات ترکیبی بالا برای رساندن این حالت استفاده میشود.
به عربی
این عبارت ساختاری عربی دارد. در زبان عربی معاصر وقتی کسی به خاطر خجالت در موقعیت سختی قرار میگیرد و ناچار به قبول چیزی میشود، از کلمه «مُحْرَج» نیز استفاده میکنند.
به فارسی
معادلهای فارسی، مترادفها و واژگان همخانواده این عبارت اصطلاحی به شرح زیر است: * **مترادفها:** رودربایستیدار، محجوب، شرمسار، روماند (اصطلاح دهخدا)، ملاحظهکار. * **متضادها:** بیحیا، گستاخ، بیملاحظه، جسور، پررو. * **همخانواده (اخذ):** مأخذ، مأخوذه، مؤاخذه، اتخاذ. * **همخانواده (حیی):** حیا، استحیا، یحیی، حَیّ. * **ریشه:** ترکیبی اصطلاحی (عربی-فارسی)؛ مأخوذ از ریشه «أ خ ذ» (گرفته شده) و حیا از ریشه «ح ی ی».
در قرآن
عین ترکیب اصطلاحی «مأخوذ به حیا» در قرآن کریم نیامده است. با این حال، کلمات سازنده آن به صورت جداگانه بارها به کار رفتهاند؛ از جمله مشتقات ریشه اخذ (مانند أَخَذْنَا یا مُؤَاخَذَة) فراوان است و واژه «استحیاء» (به معنی شرم و حیا) نیز در سوره قصص آیه ۲۵ در توصیف رفتار دختر حضرت شعیب به صورت «تَمْشِي عَلَى اسْتِحْيَاءٍ» آمده است.
جمعبندی و توضیح کامل مأخوذ به حیا
اصطلاح «مأخوذ به حیا» یکی از ترکیبات کنایی و بسیار کاربردی در فرهنگ و زبان فارسی است که ریشه در روحیات و تعارفات اصیل ایرانی دارد. این عبارت در واقع توصیفکننده فردی است که اسیر و گرفتار شرم و حیای خویش شده و به دلیل رعایت ادب، احترام یا حفظ حرمتها، توانایی ابراز مخالفت یا گفتن واژهٔ «نه» را در خود نمیبیند. این حالت روحی فرد را در تنگنایی اخلاقی قرار میدهد تا کاری را برخلاف میل باطنیاش بپذیرد.
از نظر ریشهشناختی، این واژه از دو بخش عربی «مأخوذ» (به معنی دستگیر یا گرفتار شده) و «حیا» تشکیل شده است. علامه دهخدا در یادداشتهای خود تأکید دارد که نگارش و تلفظ عامیانه این عبارت به صورت «محفوظ به حیا» کاملاً اشتباه است؛ چرا که فرد حفظ نشده، بلکه به اسارت حیا درآمده است. شناخت این اصطلاح به درک بهتر رفتارهای اجتماعی مبتنی بر رودربایستی در فرهنگ عامه کمک میکند.