یعنی چه
مقوقس در اصل لقبی تاریخی است که اعراب به پادشاهان، فرمانداران و بزرگان مسیحی (بطارکه) مصر و اسکندریه در دوران امپراتوری بیزانس میدادند. معروفترین فرد به این نام، حاکم مصر همدوره با پیامبر اسلام (ص) است که نام واقعی او را «کیروس» یا «جریح بن مینا» دانستهاند. همچنین در برخی فرهنگهای لغت قدیمی، مقوقس به عنوان نام پرندهای کبوترمانند که طوقی سیاه و سفید بر گردن دارد نیز معنا شده است. این واژه ریشه اصیل فارسی یا عربی ندارد و یک لفظ مُعَرَّب (عربیشده) است.
تلفظ
تلفظ صحیح این واژه به صورت مُقَوْقِس (M-O-Q-A-W-Q-E-S) است؛ به این صورت که ميم مضموم (مُ)، قاف مفتوح (قَ)، واو ساکن (وْ)، قاف مکسور (قِ) و سین ساکن (س) خوانده میشود.
در جدول
در جدولهای متقاطع کلمات، این واژه معمولاً در پاسخ به راهنماهایی همچون «لقب پادشاهان قبطی مصر»، «حاکم مصر در زمان پیامبر»، «فرمانروای اسکندریه در عهد بیزانس» یا «پرندهای شبیه کبوتر» به کار میرود.
به انگلیسی
در متون انگلیسی و منابع تاریخ اسلام، این شخصیت و لقب تاریخی را به صورت Al-Muqawqis یا Muqawqis نگارش میکنند.
به فارسی
از آنجا که «مقوقس» یک اسم خاص و لقب حکومتی معرب است، معادل تککلمهای اصیل در فارسی ندارد. بهترین برگردانهای معنایی آن در زبان فارسی عباراتی چون «ملک مصر»، «حاکم قبطیان» یا «عالیجناب» هستند. ریشه اصلی آن از واژه یونانی مِغَلیوتاتوس (Μεγαλειότατος) به معنای «صاحبجلالت» یا «جلالتمآب» گرفته شده است.
در قرآن
کلمه «مقوقس» در متن قرآن کریم وجود ندارد. شهرت این نام در تاریخ اسلام به دلیل نامههای دعوت به اسلامی است که پیامبر (ص) به حاکمان جهان فرستادند. در نامه به حاکم مصر، او را با عبارت «مقوقس عظیم القبط» خطاب کردند و در متن آن نامه به آیه ۶۴ سوره آلعمران استناد شد، اما خودِ لفظ مقوقس جزو آیات قرآن نیست.
نماد چیست
در ادبیات دینی و تحلیلهای تاریخی، مقوقس نماد یک «حاکم مصلحتاندیش و محافظهکار» است. او فرستاده پیامبر اسلام را با احترام پذیرفت، هدایای ارزشمندی (مانند ماریه قبطیه و دلدل) ارسال کرد و لحنی محترمانه داشت، اما به دلیل ترس از دست دادن قدرت، منافع سیاسی و فشار امپراتوری روم، از پذیرش رسمی اسلام خودداری کرد.
جمعبندی و توضیح کامل مقوقس
واژه «مقوقس» یک لقب تاریخی معرب است که در اصل از ریشه یونانی به معنای جلالتمآب گرفته شده و اعراب آن را برای فرمانروایان مسیحی مصر در دوران بیزانس به کار میبردند. این کلمه در لغتنامههای قدیمی به نوعی پرنده طوقدار نیز اطلاق شده است، اما شهرت اصلی آن به حاکم مصر در زمان ظهور اسلام برمیگردد.
این شخصیت تاریخی به دلیل برخورد هوشمندانه و محترمانهاش با فرستاده پیامبر اسلام (ص) و ارسال هدایایی ارزشمند، جایگاه خاصی در متون اسلامی دارد. با این حال، او به خاطر حفظ تاج و تخت خود، هرگز به طور علنی اسلام را نپذیرفت و به همین دلیل در تحلیلهای روایی به عنوان نمادی از حاکمان محافظهکار شناخته میشود.
از نظر ساختار زبانی، این کلمه پنجحرفی فاقد همخانواده یا مشتقات عربی و فارسی است و امروزه بیشتر در متون تاریخ اسلام، داستانهای مذهبی و به عنوان یکی از کلمات چالشبرانگیز در جدولهای کلمات متقاطع مورد استفاده قرار میگیرد.