یعنی چه
در اصطلاح تجوید و آواشناسی قرآن، حروف جوفیه به حروفی گفته میشود که مخرج آنها «جوف» یعنی فضای خالی و مجرای هوا در حلق و دهان است. این حروف بدون تکیه بر مخرجی مشخص یا برخورد اجزای دهان، تنها با جریان پیدا کردن هوا تلفظ میشوند. این حروف همان حروف مد و لین هستند که به دلیل امتداد هوا، به آنها حروف هوائیه یا حروف مّدی نیز میگویند.
تلفظ
تلفظ این حروف به صورت کشش آوایی و امتداد بخشیدن به صدای حرکات سهگانه (فتحه، ضمه، کسره) صورت میگیرد. از آنجا که به مخرج خاصی در زبان، دندان یا گلو تکیه ندارند، با جریان آزاد هوا از درون فضای تهی دهان و حلق ادا میشوند.
به انگلیسی
در منابع انگلیسیزبان تجوید و آواشناسی قرآنی، از این اصطلاح با عنوان Jawfiyah letters یا Empty-space letters یاد میشود و به اعتبار عملکردشان، Elongation letters نیز نامیده میشوند.
به عربی
در زبان عربی و کتب اصیل تجوید، این اصطلاح به صورت «الحروف الجوفية» به کار میرود که ریشه آن از ماده «ج و ف» به معنی میانتهی و درون است.
به فارسی
معادل یا جایگزین اصطلاحی این واژه در زبان فارسی «حروف هوایی» یا «حروف کشیده» است. در لغتنامههای مرجع مانند دهخدا نیز به عنوان حروفی که منسوب به جوف (مجرای دهان و حلق) هستند، تعریف شدهاند.
در قرآن
این حروف شامل سه حرفِ مَدّی هستند که در سراسر قرآن کریم به وفور تکرار شدهاند: ۱. الف مدّی (مانند قال)، ۲. واو مدّی (مانند یقول)، ۳. یاء مدّی (مانند قیل). نکته جالب توجه این است که هر سه حرف جوفیه در کلمه قرآنی «نُوحِیهَا» جمع شدهاند.
نماد چیست
در رسمالخط و نمادهای تجویدی قرآن، این حروف علامت متمایز و خاصی ندارند؛ بلکه با قرار گرفتن حروف «و، ا، ی» به صورت ساکن بعد از حرکت همجنس خود (فتحه قبل از الف، ضمه قبل از واو، کسره قبل از یاء) شناخته میشوند. در برخی موارد برای کشش بیشتر آوا، علامت مد (~) روی آنها قرار میگیرد.
جمعبندی و توضیح کامل حروف جوفیه
حروف جوفیه اصطلاحی کلیدی در علم تجوید و قرائت قرآن است که به سه حرف مدّی (الف، واو، یاء ساکنِ ماقبل مجانس) اشاره دارد. وجه تسمیه این حروف به «جوفیه» این است که خروج و ادای آنها وابسته به مخرج صوتی خاصی در دهان یا حلق نیست، بلکه از فضای خالی و تجویف دهان و حلق که به آن «جوف» میگویند، به جریان درمیآیند. به همین دلیل به آنها حروف هوائیه یا مّدی نیز گفته میشود.
این حروف نقش مهمی در زیبایی تلاوت و رعایت قواعد کشش و مد دارند. هرگاه این حروف پس از حرکات موافق خود قرار گیرند، صدای حرکت را امتداد میدهند؛ مانند الف در «قَال»، واو در «یَقُول» و یاء در «قِیل». هر سه این حالتها در کلمه قرآنی «نُوحِیهَا» به خوبی آموزش داده شده است.
در ساختار مسابقات و جداول کلمات متقاطع، اصطلاح «حروف جوفیه» به عنوان یک عبارت ۹ حرفی شناخته میشود که طراحان جدول از آن برای سنجش اطلاعات مذهبی و قرآنی مخاطبان استفاده میکنند.