یعنی چه
«گَرته» در اصل به معنی گرد نرم، پودر یا کیسهٔ حاوی پودر زغال است که در هنر نقاشی برای کپی کردن طرح روی بوم استفاده میشود و در اصطلاح «گرتهبرداری» (وامگیری زبانی) نیز به کار میرود. اما «گِرده» کاربردهای وسیعتری دارد؛ به معنی هر چیز گرد، نان ضخیم و مدور، گردهٔ گل (عامل باروری گیاهان) و همچنین در آناتومی به معنی کلیه (قلوه) یا پشت و میان دو کتف انسان است.
تلفظ
واژهٔ اول به فتح گاف و سکون را یعنی گَرته [gar-teh] تلفظ میشود. واژهٔ دوم به کسر گاف و سکون را یعنی گِرده [ger-deh] خوانده میشود.
در جدول
در سوالات جدول کلمات متقاطع، بسته به راهنمای سوال، «گرته» به عنوان طرح، نمونه و پودر آرایش شناخته میشود و «گرده» به عنوان کلیه، قلوه، نان گرد یا پشت کتف کاربرد دارد.
به انگلیسی
در زبان انگلیسی بسته به ریشهٔ مد نظر کلمه، معادلات دقیقی وجود دارد؛ برای مباحث زبانی و هنری از کلماتی مثل Sketch و Calque، و برای زیستشناسی و موارد روزمره از Kidney و Pollen استفاده میشود.
به عربی
در زبان عربی برای مفهوم طرح و الگو از «مخطط» استفاده میشود. برای گردهٔ بدن معادل «کلیة»، برای نان معادل «رغیف» و برای گردهافشانی گیاهان واژهٔ «لقاح» به کار میرود.
به فارسی
برگردان و جایگزینهای اصیل این دو واژه در فارسی شامل واژگانی چون «طرح»، «نمونه»، «پودر»، «قلوه»، «پشت» و «کلوه» است که هر کدام در بخش خاصی از جملات فارسی جایگزین این دو کلمه میشوند.
جمعبندی و توضیح کامل گرته یا گرده
دو واژهٔ «گرته» و «گرده» علیرغم شباهت ظاهری، دو مسیر معنایی کاملاً متفاوت را در زبان فارسی طی میکنند. «گَرته» واژهای تخصصیتر است که ریشه در اصطلاحات هنری و نقاشی قدیمی دارد و به کیسهٔ پودر زغال برای کپی کردن طرح اشاره میکند؛ امروزه نیز در زبانشناسی اصطلاح «گرتهبرداری» از همین ریشه برای ترجمههای کلمه به کلمه از زبان بیگانه به کار میرود.
در مقابل، «گِرده» واژهای عمومیتر با ریشهٔ پهلوی است که به هر شیء مدور اطلاق میشود. این کلمه در زیستشناسی به معنای عامل باروری گیاهان (گرده گل) و در آناتومی عامیانه به معنای کلیه یا قسمت پشت بدن و کتف است؛ به طوری که ضربالمثل معروف «از گردهٔ کسی کار کشیدن» به معنای بار کشیدن و کار کشیدن سخت از پشت و کتف فرد است.
بنابراین شناخت دقیق املایی و تلفظی این دو واژه مانع از جابهجایی آنها در نگارش متنهای رسمی و ادبی میشود. فرهنگستان زبان و ادب فارسی نیز تاکید دارد که در مسائل مربوط به وامگیری زبانی، حتماً از املای «گرتهبرداری» استفاده شود.