یعنی چه
مستملی بخاری نام یک شخصیت تاریخی (ابو ابراهیم اسماعیل بن محمد) است که در قرن پنجم هجری میزیست. از نظر لغوی، «مُستَملِی» در مجالس علمی به کسی گفته میشد که املا و سخنان استاد را با صدای بلند برای دیگران تکرار میکرد تا بنویسند و «بخاری» به معنی منسوب به شهر بخارا است. از آنجا که این واژه یک اسم خاص و کلاسیک است، کاربرد مدرن یا دیجیتال ندارد.
تلفظ
تلفظ صحیح این عبارت به صورت مُستَملِی (با ضمهٔ ملوّم و فتح مِیم دوم) بُخاری (با ضمهٔ باء) است.
در جدول
در جدولهای کلمات متقاطع، پاسخ به پرسشهایی نظیر «نویسنده کتاب شرح التعرف» یا «صوفی و شارح بزرگ قرن پنجم» واژهٔ «مستملی بخاری» است که دقیقاً ۱۱ حرف دارد.
به انگلیسی
برای نگارش نام این شخصیت تاریخی در زبان انگلیسی از صورت آوانگاری شدهٔ Mostamli Bukhari استفاده میشود. همچنین واژهٔ مستملی به تنهایی معادل Amanuensis به معنای منشی یا نسخهبردار است.
به فارسی
چون این عبارت یک اسم خاص است، معادل یککلمهای در فارسی ندارد؛ اما از نظر پیشه و جایگاه میتوان او را «شارح»، «متکلم» و «نویسندهٔ بخارایی» نامید. ریشهٔ کلمهٔ مستملی عربی (از باب استفعال و ریشه ملو) و بخاری فارسی/سغدی است.
در قرآن
نام این شخصیت یا خود واژهٔ «مستملی» در قرآن کریم ذکر نشده است؛ با این حال، فعل همخانوادهٔ آن یعنی «فَلْیُمْلِلْ» (باید املا کند/دیکته کند) در آیه ۲۸۲ سوره بقره (طولانیترین آیه قرآن مربوط به احکام دین و نگارش قراردادها) بهکار رفته است.
نماد چیست
این اسم نماد شیء یا مظهر مفهوم خاصی نیست؛ اما در تاریخ ادبیات و عرفان اسلامی، نام «مستملی بخاری» و کتاب او نماد و مظهر نثر کهن، فصیح، استوار و اصیل خانقاهی به زبان فارسی دری محسوب میشود.
جمعبندی و توضیح کامل مستملی بخاری
ابو ابراهیم اسماعیل بن محمد مستملی بخاری از عارفان، متکلمان و فقیهان بزرگ قرن پنجم هجری (متوفی ۴۳۴ قمری) و همدوره با دانشمندانی چون ابوعلی سینا است. شهرت عمدهٔ او در تاریخ فرهنگ و ادب ایران به دلیل نگارش کتاب عظیم «شرح التَّعرُّف لمذهب اهل التصوف» است که یکی از قدیمیترین، مهمترین و مستندترین متون عرفانی و خانقاهی به زبان فارسی دری به شمار میرود.
از نظر لغوی، واژهٔ «مستملی» اصطلاحی در مجالس حدیث و روایت بوده و به کسی اطلاق میشده که واسط بین استاد و شاگردان دورتر بود تا سخنان املاشده را با صدای بلند تکرار کند. از این رو، بررسی این عبارت نه به عنوان یک لغت عام، بلکه به عنوان یک نام خاص ارزشمند در تاریخ تصوف و نثر فارسی اهمیت دارد.