یعنی چه
این واژه دو کاربرد کاملاً مجزا دارد؛ در علم زیستشناسی، اسم یک تیره از پستانداران نخستینسان، کوچک و شبزی با چشمهای بسیار درشت است که به آنها «لوریس» هم میگویند. در کاربرد عمومی و ادبی، صفتی مرکب یا مصدر مرخم است به معنی چرخاندن چشم، چشمغره رفتن، نگاه کردن از روی خشم و غیظ، یا یکبار گردش سریع چشم (معادل چشم بر هم زدن).
تلفظ
این ترکیب از دو واژهٔ «چَشْم» (مصوت کوتاه فتحه در حرف چ و سکون روی ش و م) و «گَرْدان» (فتحه روی گ و سکون روی نون پایانی) تشکیل شده است.
در جدول
در جدولهای متقاطع، اگر طراح به دنبال نام جانوری شبزی با چشمان درشت یا اصطلاح معادل چشمغره باشد، پاسخ مورد نظر «چشم گردان» است که دقیقاً از ۸ حرف تشکیل میشود.
به انگلیسی
در متون علمی و انگلیسی برای اشاره به این تیره از جانداران از واژه Lorisidae استفاده میشود و برای اشاره به حالت نگاه و چرخاندن چشم، اصطلاح Eye-rolling کاربرد دارد.
به عربی
در زبان عربی مدرن به این گروه از حیوانات لوریسیات میگویند. همچنین در ترجمههای معتبر قرآنی (مانند المیزان)، مفهوم چشم گرداندن و گردش سریع چشم به عنوان برابری برای عبارت «کَلَمْحٍ بِالْبَصَرِ» (مانند چشم بر هم زدن) در آیه ۵۰ سوره قمر استفاده شده است.
نماد چیست
این واژه بسته به جایگاهش دو نماد کاملاً متضاد دارد؛ در حیات وحش به دلیل ویژگیهای رفتاری تیرهٔ لوریسها، نماد حرکت آهسته، پنهانکاری و آرامش تودار است. اما در ادبیات دینی و عرفانی (بر اساس تعابیر قرآنی)، نماد فوریت، سرعت فوقالعاده بالا و زمان بسیار کوتاه و برقآسا (در حد یک گردش چشم) به شمار میرود.
جمعبندی و توضیح کامل چشم گردان
واژه «چشم گردان» نمونهای جالب از کلماتی است که در دو قلمرو کاملاً متفاوت معنایی حرکت میکنند. از یک سو در دانش زیستشناسی، به عنوان نام فارسی تیره جانداران نخستینسان و شبزی (Lorisidae) شناخته میشود که به خاطر چشمان درشت و حرکت آرامشان مشهورند؛ و از سوی دیگر در زبان عامه و ادبیات، به معنای چشمغره یا چرخاندن سریع چشم به کار میرود.
نکته حائز اهمیت این واژه، تجلی آن در ترجمههای قرآنی است. در این بستر، عبارت «چشم گرداندن» برای توصیف مفهوم «لَمْحِ بَصر» (چشم بر هم زدن) استفاده شده تا سرعت و فوریتِ مطلقِ تحققِ امر الهی را به تصویر بکشد. این چندگانگی باعث شده تا کلمه همزمان نمادی از کندی در طبیعت و نمادی از سرعتِ برقآسا در ادبیات عرفانی باشد.