یعنی چه
تماته واژهای عامیانه، محلی و گویشی است که در مناطقی از جنوب، غرب و نواحی لرنشین و کردنشین ایران به جای واژهٔ رسمی «گوجهفرنگی» استفاده میشود. این کلمه در فارسی معیار یک واژهٔ رسمی و استاندارد به شمار نمیرود.
ریشه
ریشهٔ اصلی این کلمه به واژهٔ Tomatl در زبان بومی ناهوآتل (آزتکها) برمیگردد. این واژه پس از کشف قاره آمریکا وارد زبان اسپانیایی (Tomate) و انگلیسی (Tomato) شد و بعدها از طریق زبانهای اروپایی و عربی به صورت وامواژه به برخی گویشهای ایرانی راه یافت.
تلفظ
این کلمه در گویشهای مختلف به صورت تَماتَه (tamâte) یا تَماتا (tamata) تلفظ میشود. در لغتنامه دهخدا نیز به صورت تُمات و تَماتَه ضبط شده است.
در جدول
در جدولهای کلمات متقاطع، واژهٔ پنج حرفی «تماته» به عنوان پاسخ برای طراحانی که معادل محلی یا قدیمی گوجهفرنگی را میخواهند، کاربرد دارد.
به انگلیسی
واژه انگلیسی آن مستقیم با ریشه اصلی کلمه در ارتباط است.
به عربی
در زبان عربی نیز این وامواژه به شکل طماطم یا طماطة به کار میرود که شباهت زیادی به تلفظ گویشی آن در ایران دارد.
به ترکی
در زبان ترکی استانبولی این صیفیجات با نام دوماتس شناخته میشود.
به فارسی
معادل دقیق، رسمی و استاندارد این کلمه در زبان فارسی معیار امروزی «گوجهفرنگی» است. در گذشته به آن «بادنجان فرنگی» نیز میگفتند.
نماد چیست
تماته یا همان گوجهفرنگی به دلیل قدمت کم در خاورمیانه، نماد اساطیری یا کهن در فرهنگ ایرانی ندارد. با این حال در فرهنگ عامه و مدرن، رنگ سرخ آن نماد شادابی، سلامتی، باروری و چاشنی اصلی آشپزی روزمره است.
جمعبندی و توضیح کامل تماته
واژهٔ «تماته» یک نمونهٔ جالب از وامواژههای بینالمللی است که علیرغم عدم ورود به بخش رسمی و معیار زبان فارسی، جایگاه خود را در فرهنگ شفاهی، محاورهای و گویشهای محلی ایران (بهویژه در مناطق جنوبی و غربی) به خوبی حفظ کرده است. این کلمه مستقیماً به صیفیِ پرکاربرد «گوجهفرنگی» اشاره دارد.
از نظر ریشهشناسی، تماته فرسنگها دورتر از مرزهای ایران و از زبان بومیان اسبق قاره آمریکا (آزتکها) نشأت گرفته و از طریق زبانهای اروپایی مانند اسپانیایی و فرانسوی به مرور وارد خاورمیانه و گویشهای ایرانی شده است. به همین دلیل این کلمه هیچ همخانوادهٔ اصیل فارسی ندارد و در متون کهن یا قرآنی نیز اثری از آن دیده نمیشود.
در نهایت، شناخت کلماتی مانند تماته علاوه بر کمک به حل جدولهای کلمات متقاطع، به درک بهتر چگونگی تعامل زبان فارسی با زبانهای بیگانه و نحوهٔ شکلگیری تنوع گویشی در نقاط مختلف کشور کمک میکند.