معنی
واژه رحمان دلالت بر مبالغه و کثرت دارد؛ به این معنا که ذات پاک خداوند دارای رحمت گسترده و بیپایانی است که همه موجودات، اعم از مؤمن و کافر و تمام کائنات را در بر میگیرد و به آنها روزی و بخشش میرساند.
یعنی چه
این کلمه بر وزن فعلان است که در زبانشناسی عربی برای نشان دادن شدت و فراگیری یک صفت به کار میرود. در فرهنگ اسلامی، رحمان به فیض عمومی و بخشندگی بدون قید و شرط خداوند نسبت به تمام جهان آفرینش اشاره دارد.
مترادف
این واژهها از نظر معنایی به صفات بخشندگی، دستگیری و لطف خداوند نزدیک هستند، هرچند رحمان ویژگی فراگیر بودن را به طور خاص در خود دارد.
متضاد
در صفات الهی، صفات جلالی مانند قهار و منتقم در مقابل صفت رحمان (رحمت عامه) قرار میگیرند. در لغت نیز قاسی به معنای سختدل، ضد مفهوم رحمت است.
هم خانواده
تمامی این کلمات از ریشه سهحرفی (ر ح م) مشتق شدهاند و همگی با مفاهیمی چون مهربانی، شفقت و پیوند عاطفی در ارتباط هستند.
ریشه
این واژه از ریشه عربی «ر ح م» به معنای نرمی، عطوفت و مهربانی گرفته شده است. از نظر تاریخ زبانشناسی، شواهدی وجود دارد که این نام پیش از اسلام نیز در میان جوامع سامی یکتاپرست (مانند آرامیزبانان به صورت رحمانا) به عنوان نام خدا رواج داشته است.
در جدول
در جدولهای کلمات متقاطع، در پاسخ به راهنمای «بسیار بخشنده» یا «نام سورهای از قرآن»، واژه ۵ حرفی «رحمان» مد نظر قرار میگیرد.
به انگلیسی
در ترجمههای انگلیسی قرآن کریم و متون اسلامی، معمولاً واژه رحمان را برای رساندن مفهوم رحمت مطلق و فراگیر، به این صورت معادلسازی میکنند.
جمعبندی و توضیح کامل رحمان
واژه «رحمان» یکی از برجستهترین و والاترین اسماء الحسنی و صفات خداوند در فرهنگ اسلامی و زبان عربی است. این کلمه که از ریشه «رحمت» مشتق شده، به دلیل ساختار وزنی خود نشاندهنده اوج مبالغه، کثرت و فراگیری است؛ به این معنا که رحمت، روزی و فیض خداوند بدون هیچ تبعیضی شامل حال تمام مخلوقات در جهان آفرینش (انسانها، گیاهان، حیوانات، مؤمنان و غیرمؤمنان) میشود.
در متن قرآن کریم، این واژه اهمیت بسیار ویژهای دارد؛ به طوری که ۵۷ بار به صورت مستقل در آیات به کار رفته و نام سوره ۵۵ قرآن نیز به همین نام مزین شده است. همچنین آغازگر تمام سورههای قرآن در عبارت «بسم الله الرحمن الرحیم» است. در تفاسیر دینی، معمولاً میان رحمان و رحیم تفکیک قائل میشوند؛ رحمان نماد بارانِ برکت و رحمت عام خداوند بر همگان است، در حالی که رحیم به رحمت خاص و پاداش ویژه مؤمنان اشاره دارد.
از نظر تاریخی و زبانشناسی، رحمان ریشهای کهن در میان اقوام سامی دارد و حتی پیش از ظهور اسلام نیز توسط یکتاپرستان برای یاد کردن از خداوند بلندمرتبه استفاده میشده است. این کلمه در فرهنگ عمومی و ادبیات فارسی، مظهر تامِ مهربانی بیکران، بخشایشگری دستگیر و صلح و برکت در کائنات به شمار میرود.