معنی
آچمز وضعیتی تاکتیکی در بازی شطرنج است که در آن یکی از مهرههای پیاده یا سواره به دلیل قرار گرفتن در مسیر حملهٔ مهرههای خطی حریف (وزیر، رخ یا فیل) و برای محافظت از یک مهرهٔ باارزشتر پشت سر خود (معمولاً شاه یا وزیر)، توانایی حرکت کردن را از دست میدهد یا حرکت دادنش به ضرر شدید بازیکن است.
یعنی چه
در اصطلاح شطرنج، وقتی میگویند مهرهای آچمز شده یعنی آن مهره بین مهرهٔ مهاجم حریف و یک هدف گرانبها (مثل شاه) گیر افتاده است. اگر آچمز مطلق باشد (پشت مهره شاه باشد)، حرکت دادن آن مهره قانوناً غیرمجاز است و اگر آچمز نسبی باشد (پشت مهره وزیر یا رخ باشد)، حرکت دادنش آزاد است اما باعث از دست رفتن آن مهرهٔ بزرگتر میشود.
تلفظ
این واژه به صورت فتحة عین و سکون چم و میم (آچْ مَزْ) تلفظ میشود و ریشه در زبان ترکی دارد.
در جدول
در جدولهای کلمات متقاطع، پاسخ به عبارت «آچمز در شطرنج» به عنوان یک ترکیب کامل ۱۱ حرفی شناخته میشود. برای خود واژهٔ «آچمز» نیز پاسخهایی چون میخکوب، مسدود، درمانده، قفل و کیشبست رایج است.
به انگلیسی
در زبان انگلیسی به این وضعیت Pin میگویند که به معنای سنجاق کردن یا میخکوب کردن است. مهرهای که آچمز میکند را Pinner و مهرهٔ آچمز شده را Pinned piece مینامند.
به فارسی
اگرچه واژهٔ آچمز ریشهٔ ترکی دارد و سالهاست در ادبیات شطرنج ایران جا افتاده است، اما در فرهنگهای واژگان معادلهای فارسی اصیلی مانند «کیشبست» (برای آچمز مطلق) و «میخکوب» برای آن پیشنهاد یا استفاده شده است.
نماد چیست
در سیستم ثبت گرافیکی یا نمادهای رسمی فدراسیون جهانی شطرنج (FIDE)، نماد نمادین ویژهای برای آچمز روی صفحه وجود ندارد. با این حال، در متون و تفاسیر مکتوب گاهی از حرف مخفف .P (برگرفته از واژه انگلیسی Pin) استفاده میشود و در آموزشها خط مستقیمی که سه مهره را به هم وصل میکند، نماد این موقعیت است.
جمعبندی و توضیح کامل آچمز در شطرنج
واژهٔ «آچمز» یکی از آشناترین و کلیدیترین اصطلاحات تاکتیکی در بازی شطرنج است که ریشه در واژهٔ ترکی «آچیلمز» به معنای «باز نمیشود» دارد. این اصطلاح از دوران قاجار وارد زبان فارسی و شطرنج ایران شده و به وضعیتی اشاره دارد که در آن یک مهره به دلیل محافظت از شاه یا مهرهای ارزشمندتر، امکان حرکت خود را از دست میدهد یا جابهجایی آن خسارت سنگینی به همراه دارد.
در تئوریک شطرنج، آچمز به دو نوع مطلق و نسبی تقسیم میشود؛ در نوع مطلق، حرکت دادن مهره به دلیل قرار گرفتن شاه در وضعیت کیش کاملاً غیرقانونی است، اما در نوع نسبی بازیکن مجاز به حرکت دادن مهره است هرچند این کار معمولاً به قیمت از دست رفتن وزیر یا سوار سنگین دیگر تمام میشود. این ابزار تاکتیکی قدرتمند توسط مهرههای خطی یعنی وزیر، رخ و فیل ایجاد میشود.
به دلیل قدرت معنایی این واژه در نشان دادن بنبست و ناچاری، آچمز از دایرهٔ شطرنج فراتر رفته و در زبان روزمره، سیاست و روابط اجتماعی نیز به عنوان استعارهای برای قرار گرفتن در موقعیتهای سخت، بدون راه فرار و فلجکننده استفاده میشود.