یعنی چه
عبارت «عز و علا» یک جملهٔ فعلیهٔ دعایی در زبان عربی است که وارد زبان فارسی شده است. این عبارت از دو فعل ماضی «عَزَّ» (عزیز و ارجمند شد) و «عَلَا» (بلندمرتبه شد) تشکیل شده و منحصراً به عنوان صفت یا عبارتِ ستایشی پس از ذکر نام خداوند (به صورت: خداوندِ عز و علا یا ایزدِ عز و علا) به کار میرود تا عظمت و شکوه پروردگار را یادآوری کند.
تلفظ
تلفظ صحیح این عبارت به صورت «عَزَّ وَ عَلَا» است که در روانخوانی فارسی معمولاً واو عطف به صورت ضمه به فعل اول میچسبد و به صورت «عَزّ وُ عَلَا» خوانده میشود.
در جدول
در جدولهای کلمات متقاطع، این عبارت به عنوان پاسخ برای راهنماهایی مثل «از صفات پروردگار»، «عبارت ستایشی برای خدا» یا «عزیز و بلندمرتبه» به کار میرود و دقیقاً دارای ۶ حرف (ع + ز + و + ع + ل + ا) است.
به عربی
این عبارت اصالتاً عربی است و در متون اسلامی به عنوان ذکر تنزیهی برای باریتعالی استفاده میشود. معادلهای انگلیسی دقیق آن Mighty and Exalted یا Almighty and Sublime هستند.
به فارسی
معادل دقیق و روان این عبارت در زبان فارسی، «ارجمند و بلندمرتبه» یا «صاحب عزت و برتری» است که برای توصیف ذات پاک پروردگار و پیراستن او از هر نقص و زوالی استفاده میشود.
در قرآن
خودِ ترکیب عینی و یکجای «عَزَّ وَ عَلا» در متن قرآن کریم نیامده است؛ اما ریشهها و صفتهای مشتق از آنها به وفور دیده میشوند. به عنوان مثال، صفت «العَزیز» ۹۲ بار در قرآن برای خداوند ذکر شده (مانند: وَهُوهُ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ) و ریشه علا نیز به صورت صفت «العَلِیّ» (مانند: وَهُوَ الْعَلِيُّ الْعَظِيمُ) و فعل «تَعالَی» (مانند: فَتَعَالَى اللَّهُ الْمَلِكُ الْحَقُّ) بارها به کار رفته است.
نماد چیست
این عبارت نماد «توحید تنزیهی»، عظمت مطلق، دستنیافتنی بودن ذات حق و پاک و منزه بودن خداوند از هرگونه نقص، زوال و شباهت به مخلوقات است. در فرهنگ و خوشنویسی اسلامی نیز این عبارت نمادی از ادبِ کلامی و مکتوب دینداران در برابر نام پروردگار به شمار میرود.
جمعبندی و توضیح کامل عز و علا
عبارت «عز و علا» یکی از آشناترین و پرکاربردترین تعابیر دعایی و ستایشی در زبان و ادبیات فارسی است که ریشه در فرهنگ اسلامی دارد. این ترکیب مرکب از دو فعل ماضی عربی، به معنای «عزیز شد و بلندمرتبه گردید» است و مسلمانان و ادیبان فارسیزبان از دیرباز آن را بلافاصله پس از نام خداوند به کار میبرند تا مراتب خضوع و احترام خود را ابراز دارند.
اگرچه این ترکیب ششحرفی به همین صورت پیوسته در متن قرآن کریم یافت نمیشود، اما مفاهیم بنیادین آن که به صفات «العزیز» و «العلی» اشاره دارند، از ارکان توحید در قرآن هستند. استفاده از این عبارت در متون مذهبی، ادبی و حتی در حل جدولهای کلمات متقاطع، نشاندهندهٔ نفوذ عمیق اصطلاحات کلامی در زبان روزمره و مکتوب ماست.