یعنی چه
به نان، غذا یا گوشتی میگویند که شب از آن گذشته، ماندگی پیدا کرده و دیگر تازه و نو نیست؛ هرچند لزوماً فاسد نشده است. در اصطلاح آشپزی، به گوشتی که مدتی در مواد یا یخچال مانده تا بافتش نرم و ترد شود نیز اطلاق میشود.
تلفظ
این ترکیب از واژهٔ «بَیات» (به فتح باء) و صفت مفعولی «شده» ساخته شده است.
در جدول
در جدولهای متقاطع، در پاسخ به راهنمای «نان یا غذای مانده»، واژههایی مثل مانده، کهنه، شبینه یا خودِ «بیات شده» به کار میرود.
به انگلیسی
واژه Stale دقیقاً به معنای کهنه و از دهانافتاده (بهویژه برای نان) است و Leftover به غذای وعدهٔ قبل اشاره دارد.
به عربی
در زبان عربی به غذای ماندهای که شب بر آن گذشته «طعامٌ بائت» میگویند.
به فارسی
مترادفهای اصیل فارسی این کلمه شامل واژههای مانده، کهنه و شبینه است. متضاد آن نیز کلماتی چون تازه، نو و طَری (تر و تازه) هستند.
جمعبندی و توضیح کامل بیات شده
واژهٔ «بیات شده» در اصل ریشه در زبان عربی و مشتقات «ب - ی - ت» دارد که به مفهوم سپری کردن شب یا گذشتن زمان شب بر یک چیز اشاره میکند. این اصطلاح در زبان فارسی کاربرد گستردهای در زمینه علوم غذایی و آشپزی پیدا کرده است؛ به طوری که نان یا غذایی که طراوت روز اول را ندارد اما هنوز قابل مصرف است، بیات نامیده میشود. جالب اینجاست که زبان ترکی نیز این واژه را عیناً به صورت Bayat وام گرفته و برای نان مانده استفاده میکند.
از نظر ریشهشناسی و مذهبی، اگرچه خود ترکیب «بیات شده» در قرآن نیامده، اما همخانوادههای آن مانند «بَیاتاً» به معنی وقوع کار در دل شب، در آیاتی از سورههای اعراف و یونس به کار رفتهاند که نشاندهنده اصالت ساختار این کلمه است. در آشپزی مدرن، بیات کردن گوشت یک فرآیند تخصصی و مثبت برای بهبود بافت و مزه به شمار میرود، در حالی که در خصوص نان، حالتی ناخوشایند و نشانهای از کهنگی محسوب میشود.