معنی
واژه دج یا دِج در اصطلاحات زمینشناسی سنتی و مقنیگری به طبقه بسیار سخت و محکم زمین گفته میشود که از مخلوط فشرده شن، سنگ و خاک تشکیل شده است. همچنین این واژه در زبان فارسی معرب یا دگرگونشده «دژ» به معنی قلعه، حصار و پایداری است. در ریشه عربی نیز به معنای راه رفتن آهسته، خزیدن و تاریک شدن شب به کار میرود.
یعنی چه
عبارت دج در اصطلاح مقنیان به لایهای از خاک میگویند که پی دیوار را روی آن بنا میکنند زیرا بسیار صلب است و آب به سختی در آن نفوذ میکند. در معنایی دیگر (دُج) به چیز چسبنده و لزج آلوده به شیره، و در معنای پرندهشناسی به نوعی پرنده کوهی خوشآواز تعبیر میشود.
مترادف
این کلمات با توجه به بسترهای معنایی مختلف فارسی و عربی، معادلهای هممعنی دج هستند.
متضاد
در اصطلاح چاهکنی، آبکش یا زمین سست دقیقاً در مقابل لایه سخت دج قرار دارد؛ همچنین حرکت سریع ضد معنای عربی آن است.
هم خانواده
واژههای مشتقشده از ریشه عربی دجج و کلمات همریشه فارسی در ساختار استواری و پایداری.
ریشه
در معنای زمین سخت و استوار، ریشه این واژه فارسی اصیل و برگرفته از کلمه دژ است. در کاربردهای دیگر، ریشه آن به کلمه ثلاثی مجرد عربی (د ج ج) به معنی حرکت نرم یا تاریکی بازمیگردد.
جمله سازی
در جدول
در جدولهای متقاطع، برای راهنمای «زمین سخت و فشرده»، «لایه محکم زمین در چاهکنی» یا «معرب دژ»، کلمه دو حرفی «دج» پاسخ صحیح است.
جمعبندی و توضیح کامل دج
واژه دج از جمله کلمات کوتاهی است که در زبان فارسی کاربردهای تخصصی و کهن دارد. اصلیترین و ملموسترین کاربرد این واژه در اصطلاحات مقنیگری و معماری سنتی ایران است که به لایهای کاملاً فشرده، صلب و نفوذناپذیر از زمین اشاره دارد؛ لایهای که به دلیل استحکام بالا به عنوان تکیهگاه پی ساختمانها استفاده میشود و ماهیت آن برگرفته از واژه فارسی «دژ» به معنای قلعه و استواری است.
از سوی دیگر، این واژه در ریشهیابی لغوی با فرهنگ عربی نیز پیوند دارد؛ جایی که به معنای خزیدن، حرکت آهسته یا پنهان و همچنین تاریک شدن شب به کار میرود. تنوع معنایی دج باعث شده تا در کنار کاربرد زمینشناسی، در لغتنامهها به نوعی پرنده خوشآواز و یا مادهای لزج و چسبنده نیز تعبیر شود.
در نهایت، این واژه دو حرفی به دلیل ساختار خاص و کاربرد دوگانهاش در اصطلاحات بومی ایران و ادبیات عرب، جایگاه ویژهای در طراحی سوالات جدولهای کلمات متقاطع دارد و نمادی از سرسختی، پایمردی و نفوذناپذیری به شمار میرود.