یعنی چه
نگونسار بودن در لغت به حالت سرته بودن، آویزان بودن از پا (به طوری که سر به سمت زمین باشد)، واژگون یا سرازیر بودن اشاره دارد. این واژه در ادبیات فارسی به صورت مجاز و کنایی نیز کاربرد فراوانی دارد و به معنای دچار ادبار، تیره روزی، بدبختی، شکست و خواری شدن (مانند نگونسار شدن بخت یا تخت یک پادشاه) به کار میرود.
تلفظ
تلفظ صحیح این ترکیب به صورت [نِ گُونْ سا رْ بوُ دَ نْ] است که در آن «نگون» به معنای سرازیر و واژگون و «سار» پسوند شباهت و جهت است.
در جدول
در جدولهای متقاطع کلمات، برای راهنماییهایی همچون «واژگون بودن»، «سرته بودن» یا «سرازیر بودن» با ۱۱ حرف، عبارت «نگونسار بودن» پاسخ دقیق است.
به انگلیسی
برای انتقال مفهوم نگونسار بودن در زبان انگلیسی از عبارات فوق استفاده میشود که هم جنبه فیزیکی و هم ساختاری واژگون شدن را پوشش میدهند.
به فارسی
در زبان فارسی، واژههای مترادف آن شامل واژگون، سرنگون، معکوس، نگون، سرازیر، منحرف و منکوس است. واژههای متضاد آن نیز افراشته، برافراشته، سرافراز، ایستاده و مستقیم هستند. همچنین کلماتی مانند نگون، نگونساری، نگوسار، نگونبخت و سرنگون همخانوادههای آن به شمار میروند. این کلمه صفت مرکبی است از «نگون» (پهلوی nikōn به معنی سرازیر) و پسوند «سار».
نماد چیست
در ادبیات و نمادشناسی ایرانی، نگونسار بودنِ پرچم یا کوس (طبل) نماد قطعی شکست، عزاداری و سقوط یک حکومت یا لشکر است؛ همانطور که فردوسی میفرماید: «دریده درفش و نگونسار کوس». همچنین در طبیعت، گل «لاله سرنگون» (لاله واژگون) نماد اندوه، جاودانگی و یادآور اشک سیاوش در حماسههای ملی است. در مفاهیم قرآنی نیز معادل آیه ۶۵ سوره انبیاء (ثُمَّ نُکِسُوا عَلَىٰ رُءُوسِهِمْ) بوده که نشاندهنده سرافکندگی و خواری است.
جمعبندی و توضیح کامل نگونسار بودن
عبارت «نگونسار بودن» یک ترکیب اصیل و کهن در زبان فارسی است که ریشه در واژه پهلوی «nikōn» دارد. این عبارت در وهله اول به معنای فیزیکی وارونه بودن، سرته شدن یا از پا آویزان بودن اشاره دارد، به طوری که سر به سمت زمین متمایل باشد. در کاربردهای جدول کلمات نیز این عبارت به عنوان یک پاسخ ۱۱ حرفی برای مفاهیمی چون واژگونی شناخته میشود.
در وهله دوم و از منظر ادبی و کنایی، نگونسار بودن نشاندهنده سقوط، نگونبختی، از دست رفتن قدرت و دچار ادبار شدن است. این مفهوم در شعر کلاسیک فارسی، به ویژه در شاهنامه فردوسی، برای توصیف شکست نظامی و سرنگونی پرچم و طبل جنگی (کوس) به کار رفته است. علاوه بر این، در فرهنگ عامه و نمادشناسی گیاهان، این حالت تداعیکننده لاله واژگون است که نمادی از غم، جاودانگی و مظلومیت سیاوش قلمداد میشود.