معنی
واژه «سخ» یک لغت چندمعنای کهن و متروک است. با تلفظ «سِخ» به معنای خوب، خوش و نیکو؛ با تلفظ «سَخ» به معنای چرک، ریم و آلودگی لباس یا بدن؛ با تلفظ «سُخ» به عنوان یک واحد اندازهگیری و پیمانه قدیمی در خوارزم؛ و در برخی گویشها به معنای سخت و خشن به کار رفته است.
یعنی چه
این کلمه در زبان فارسی امروز کاملاً منسوخ شده است و کاربرد معیاری ندارد. در ادبیات کلاسیک و گویشهای محلی، نشاندهنده کیفیتی مثبت (نیکویی)، حالتی منفی (آلودگی) یا صفت دشواری بوده و تشخیص معنای آن کاملاً به متن و حرکتگذاری بستگی دارد.
مترادف
با توجه به چندمعنایی بودن واژه، مترادفهای آن شامل کلماتی چون خوب و نیکو (در معنای مثبت)، چرک و شوخ (در معنای آلودگی) و سخت و صعب (در معنای دشواری) میشود.
متضاد
متضادهای این واژه بر اساس معانی مختلف آن تعیین میشود؛ در برابر خوبی «بد»، در برابر چرک «پاک»، و در برابر سختی «نرم یا آسان» قرار میگیرد.
هم خانواده
به دلیل کهن بودن و چندگانگی ریشه، همخانواده اشتقاقی و دقیقی برای «سخ» در زبان فارسی معیار ثبت نشده است. برخی احتمال همریشگی آن با «وسخ» عربی را در معنای چرک مطرح کردهاند.
ریشه
ریشه واحد و قطعی برای این واژه وجود ندارد. در معنای چرک، لغتشناسان آن را با واژه عربی «وَسَخ» همریشه یا تغییریافته آن میدانند. در معنای پیمانه، آن را لغتی اعجمی (غیرعربی) گزارش کردهاند و در معنای خوب، ریشه در ادبیات کهن و گویشهای ایرانی دارد.
جمله سازی
در جدول
در جدولهای کلمات متقاطع، اگر طراح به دنبال کلمهای دو حرفی به معنای «چرک بدن»، «پیمانه قدیمی خوارزم» یا «خوب و خوش» باشد، پاسخ مورد نظر «سخ» است.
جمعبندی و توضیح کامل سخ
واژه «سخ» از جمله کلمات نادر، کهن و چندمعنایی در گنجینه لغات زبان فارسی است. این کلمه بسته به این که چگونه تلفظ و حرکتگذاری شود، مفاهیم کاملاً متفاوتی را ارایه میدهد. در حالت «سِخ» بار معنایی مثبتی داشته و به مفهوم خوب، خوش و خجسته به کار میرفته است، در حالی که در حالت «سَخ» معنایی کاملاً متضاد یعنی چرک، شوخ و آلودگی بدن یا جامه را افاده میکرده است.
علاوه بر این، در متون تاریخی و جغرافیایی قدیمی، «سُخ» به عنوان یک واحد سنجش و پیمانه ملکی در نواحی خوارزم قدیم ثبت شده است و در پارهای از گویشهای محلی نیز روایتی از کلمه «سخت» به شمار میآمده است. امروزه این واژه هیچگونه کاربرد زندهای در زبان گفتاری و نوشتاری معیار ندارد و تنها در لغتنامههای بزرگ نظیر دهخدا یا به عنوان یک چالش ذهنی در جدولهای کلمات متقاطع به چشم میخورد.