یعنی چه
«تشتر» یا «تیشتر» در اساطیر ایران باستان و آیین زرتشت، نام ایزد و فرشتهٔ موکل بر باران، باروری و آبهاست که در آسمانها با دیو خشکسالی (اپوش) میجنگد تا باران را برای زمین به ارمغان آورد. در نجوم باستان نیز این واژه نام ستارهٔ «شعرای یمانی» (شباهنگ) است که به عنوان درخشانترین ستارهٔ آسمان شب شناخته میشود.
تلفظ
این واژه در زبان فارسی امروز به صورت تِشْتَر (تِ + شْ + تَ + ر) یا صورت آشناتر و پهلوی آن یعنی تِیشْتَر (تِـیْـشْـتَـر) تلفظ میشود.
در جدول
در جدولهای متقاطع کلمات، در پاسخ به پرسشهایی نظیر «ایزد باران در ایران باستان» یا «نام دیگر ستاره شباهنگ»، واژه ۴ حرفی «تشتر» یا صورت ۵ حرفی آن «تیشتر» به کار میرود.
به عربی
معادل دقیق نجومی این واژه در زبان عربی، ستارهٔ «شعرای یمانی» یا به اختصار «شعری» است. همچنین در فرهنگهای کهن عربی-فارسی (مانند برهان قاطع)، به دلیل شباهت وظیفهٔ بارانزایی و آوردن روزی، گاه آن را مجازاً با «میکائیل» مطابقت دادهاند.
به فارسی
در متون ادبی و تقویمی فارسی، معادلهای این واژه شامل «تیر» (نباید با سیاره عطارد اشتباه شود)، «شباهنگ»، «شعرای یمانی» و «ستاره کاروانکش» است.
در قرآن
خود واژهٔ «تشتر» در متن قرآن نیامده است؛ اما معادل نجومی و مستقیم آن یعنی ستارهٔ «شِعریٰ»، در آیه ۴۹ سوره مبارکه نجم به صراحت ذکر شده است: «وَأَنَّهُ هُوَ رَبُّ الشِّعْرَىٰ» (و همانا اوست پروردگار ستارهٔ شعری).
نماد چیست
تشتر در فرهنگ ایرانی نماد بارانزایی، برکت، سرسبزی و پیروزی خیر بر شر (غلبه بر دیو خشکسالی) است. در متون اوستایی، این ایزد در نبرد اساطیری خود برای رهاسازی آبها، به سه شکل «جوان پانزده ساله»، «گاو نر زرینشاخ» و در نهایت «اسب سپید زیبا با گوشهای زرین» تجسم مییابد.
جمعبندی و توضیح کامل تشتر
واژهٔ «تشتر» یا «تیشتر» یکی از اصیلترین و کهنترین مفاهیم اساطیری و نجومی در فرهنگ ایران باستان است. در نمادشناسی اسطورهای، تشتر ایزد موکل بر باران و مظهر باروری و حیاتبخشی است که نبرد حماسی او با «اپوش» (دیو خشکسالی) برای رهاسازی آبهای آسمانی، بخش مهمی از ادبیات اوستایی (تیشتر یشت) را تشکیل میدهد. در این نبرد، او با تجسم یافتن به شکل یک اسب سپید زرینگوش، بر دیو خشکسالی غلبه میکند.
از سوی دیگر، این واژه در نجوم باستان شناسهٔ پرنورترین ستارهٔ آسمان شب یعنی «شعرای یمانی» یا شباهنگ است. طلوع این ستاره در پهنهٔ آسمان نویدبخش آغاز فصل بارندگی و برکت برای کشاورزان بوده است؛ به همین دلیل پیوند عمیقی میان بعد نجومی و بعد اساطیری آن وجود دارد. در گاهشماری ایران باستان نیز سیزدهمین روز از هر ماه «تیر روز» نام داشت و جشن معروف «تیرگان» در ستایش این ایزد بارانزا برگزار میشد.
اگرچه خود لفظ تشتر ریشه در زبانهای ایران باستان (پهلوی و اوستایی) دارد و در متن قرآن مجید عیناً ذکر نشده، اما معادل نجومی آن یعنی ستارهٔ «شِعریٰ» در سوره نجم مورد اشاره قرار گرفته است که نشان از اهمیت و شهرت این پدیده آسمانی در میان اقوام مختلف شبهجزیره و خاورمیانه دارد.