یعنی چه
این عبارت یک ترکیب استعاری و تشبیهی در ادبیات منظوم و فرهنگ عامه است. در شعر کلاسیک، به قطره شبنمی که صبحگاهان روی گل سرخ مینشیند «اشک بلبل» میگویند، چرا که قدما معتقد بودند این شبنم حاصل گریه و حسرت بلبل در فراق گل است. همچنین مجازاً به عنوان کنایه از شراب سرخرنگ و زلال، و در فرهنگ عامه به معنای مقدار بسیار کم و ناچیز از یک مایع استفاده میشود.
تلفظ
تلفظ صحیح این ترکیب اضافی به صورت واکههای کوتاه «اَ» برای اشک و «بُـ» برای بلبل است که با کسرۀ اضافه به یکدیگر متصل میشوند: [ašk-e bolbol].
در جدول
در جدولهای کلمات متقاطع، در پاسخ به راهنمای «اشک بلبل»، کلمه کلیدی اصلی خودِ عبارت «اشک بلبل» با ۷ حرف است. همچنین بسته به طراح جدول، ممکن است واژههای مترادفی چون «شبنم» یا «ژاله» نیز مد نظر باشند.
به انگلیسی
برای انتقال مفهوم تحتاللفظی از عبارت Nightingale's tear استفاده میشود، اما برای رساندن معنای دقیق ادبی آن در متن، واژه Dewdrop (به معنی قطره شبنم) مناسبترین معادل است.
به ترکی
در زبان ترکی استانبولی این ترکیب عیناً به صورت Bülbülün gözyaşı ترجمه و شناخته میشود که همان معنای اشکِ بلبل را میدهد.
به فارسی
برگردان و معادلهای خالص این ترکیب استعاری در زبان فارسی، واژگانی نظیر «ژاله»، «شبنم»، «قطره سیمین» و در متون میگساری «باده گلگون» میباشند.
نماد چیست
در آیین غزل و ادبیات کلاسیک ایران، اشک بلبل نماد وفاداری بیقید و شرط، عشق جانسوز و گریه مخلصانه عاشق در برابر معشوق (گل) است؛ اشک سرخی که مایه آبیاری و طراوت بیشتر گلستان میشود.
جمعبندی و توضیح کامل اشک بلبل
عبارت «اشک بلبل» یک واژه مفرده رسمی در لغتنامههایی مانند دهخدا یا معین نیست، بلکه یک ترکیب اضافی استعاری و تشبیهی است که ریشه در ادبیات منظوم و فرهنگ عامه ایران دارد. واژه اشک ریشه در پارسی میانه و اوستایی دارد و بلبل یک وامواژه اصواتگشا از زبان عربی است.
این ترکیب در شعر فارسی نمادی از شبنم صبحگاهی روی گل سرخ یا کنایهای از شراب زلال و گلگون است. قدما افسانهای داشتند که بلبل از غم هجران گل تا سحرگاه میگرید و این قطرات شبنم، در واقع اشکهای اوست. در فرهنگ عامه حاشیه ایران نیز گاه به مجاز برای نشان دادن مقدار بسیار کم و ناچیز از یک مایع به کار میرود.