یعنی چه
شح نفس به حالت درونی و اخلاقی منفی اشاره دارد که فراتر از یک بخل ساده است. در این حالت، فرد نه تنها از مال خود نمیبخشد و دستبسته عمل میکند، بلکه به اموال و داراییهای دیگران نیز چشم طمع دارد و آرزو میکند که آن مادیات به او تعلق یابد. این صفت ترکیبی از خست، حرص شدید و خودخواهی مفرط است که بر روان انسان چیره میشود.
تلفظ
این عبارت به صورت «شُحِّ نَفْس» با ضمه روی حرف شین و تشدید و کسره در انتهای کلمه اول، و سکون روی حرف فاء در کلمه دوم تلفظ میشود.
در جدول
در مسابقات و جداول کلمات متقاطع، پاسخ این اصطلاح با مشخصه ۵ حرف، خودِ عبارت «شح نفس» است. همچنین کلماتی مانند بخل شدید یا شحیح نیز ممکن است به عنوان پاسخهای جایگزین مطرح شوند.
به انگلیسی
در زبان انگلیسی برای انتقال مفهوم دقیق این اصطلاح اخلاقی و قرآنی از ترکیبهایی استفاده میشود که همزمان نشاندهنده خست شدید و طمع درونی روان باشند.
به عربی
این واژه ریشه اصیل عربی دارد و در متون فقهی، اخلاقی و لغوی عرب به معنای بخل شدید منعطف به مال خود و دیگران به کار میرود.
به فارسی
معادلهای دقیق فارسی این اصطلاح شامل واژگانی چون تنگچشمی، آزمندی، خست مفرط، زفتی و دنانت است که همگی بیانگر امتناع از بخشش و زیادهخواهی در مادیات هستند. متضادهای آن در فارسی شامل جود، کرم، سخاوت و ایثار میشود. همخانوادههای آن نیز شحیح، اشحه و شحح هستند.
در قرآن
عبارت «شح نفس» دقیقاً دو بار در قرآن کریم در آیه ۹ سوره مبارکه حشر و آیه ۱۶ سوره مبارکه تغابن به صورت «وَمَنْ يُوقَ شُحَّ نَفْسِهِ فَأُولَئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ» آمده است. قرآن کریم دوری از این صفت و مصون ماندن از بخل نفس را کلید اصلی رسیدن به رستگاری (فلاح) و توانایی بر ایثار معرفی میکند.
جمعبندی و توضیح کامل شح نفس
عبارت «شح نفس» یک مفهوم عمیق اخلاقی و قرآنی است که حالتی فراتر از بخل معمولی را توصیف میکند. فرد بخیل تمایلی به بخشش اموال خود ندارد، اما کسی که دچار شح نفس است، علاوه بر این خست، به داراییهای دیگران نیز حریص است و فضایی از خودخواهی مفرط بر روح او حاکم میشود. این واژه از ریشه عربی (ش ح ح) به معنای منع همراه با حرص برآمده است.
در فرهنگ اسلامی، این صفت به عنوان بزرگترین مانع در برابر فضائلی چون ایثار، سخاوت و گذشت شناخته میشود. قرآن کریم در سورههای حشر و تغابن صراحتاً رستگاری انسان را مشروط به پاک شدن و مصون ماندن از این رذیله درونی دانسته است؛ چرا که تا انسان بر طمع و بخل درون خود غلبه نکند، نمیتواند به درجه والای کمال و دگرخواهی دست یابد.