یعنی چه
در اصطلاح علم تجوید، مد به معنای طولانیتر کردن و امتداد دادن صدای حروف مدی (الف، واو، یاء) بیش از دو حرکت طبیعی است. این قاعده زمانی اجرا میشود که یکی از اسباب مد (همزه، سکون یا تشدید) بعد از حرف مد قرار بگیرد و باعث افزایش طنین و کشش صدا در هنگام تلاوت قرآن شود.
تلاوت
تلفظ مد با ممتد کردن آوا در حروف مدی انجام میشود. میزان این کشش را با شمارش حرکات (بستن یا باز کردن انگشتان) اندازه میگیرند که بسته به نوع مد (مانند متصل، منفصل یا لازم) بین ۳ تا ۶ حرکت متغیر است؛ مانند کشش صدا در کلمه «جَاء».
در جدول
در جداول شرح در متن یا کلمات متقاطع، پاسخ دقیق برای این مفهوم با توجه به تعداد حروف خواسته شده، خودِ عبارت «مد در علم تجوید» (۱۲ حرف) یا واژه «مد» است.
به انگلیسی
در متون انگلیسی و آموزشهای بینالمللی تجوید، برای این قاعده از نگارش فنوتیپیک «Madd» استفاده میشود. در زبانشناسی و ترجمههای تحتاللفظی نیز واژه «Prolongation» به کار میرود.
به فارسی
معادلهای فارسی دقیق برای واژه لغوی مد شامل کشش، امتداد، درازی، افزونی و طولانی کردن است که در حوزه آواشناسی قرآنی به طور خاص به «کشش صدا» تعبیر میشود.
در قرآن
در قرآن کریم، مدهای گوناگونی وجود دارد. برای نمونه در کلمه «وَلَا الضَّالِّینَ» در سوره حمد، به دلیل قرار گرفتن تشدید پس از حرف الف، «مد لازم» رخ میدهد و قاری صدا را به اندازه ۶ حرکت (طولانیترین حد مد) میکشد تا ساختار کلامی و معنایی حفظ شود.
نماد چیست
نماد مد در رسمالخط قرآن کریم، یک علامت موجیشکل یا آبرویی ( ٓ ) است که به طور مشخص روی حروف مدی (ا، و، ی) قرار میگیرد تا قاری در نگاه اول متوجه لزوم کششِ بیش از حد طبیعی آن حرف بشود.
جمعبندی و توضیح کامل مد در علم تجوید
مد در علم تجوید یکی از مهمترین و اصیلترین قواعد قرائت قرآن کریم است که به تلاوت آیات نظم، طنین و زیبایی بصری و سمعی ویژهای میبخشد. این واژه در لغت به معنای افزونی و امتداد دادن است و در اصطلاح قاریان، به طولانی کردن صدای حروف مدی (شامل الف ساکن ماقبل مفتوح، واو ساکن ماقبل مضموم، و یاء ساکن ماقبل مکسور) در صورت برخورد با اسباب مد (همزه، سکون یا تشدید) اطلاق میشود.
تشخیص این قاعده در متن قرآن بسیار ساده است، چرا که همواره با نماد آبرویی یا موجیشکل ( ٓ ) بر فراز حروف مدی مشخص میشود. میزان کشش صدا در هنگام مواجهه با این نماد بر حسب نوع قاعده و روایت قرائت، بین ۳ تا ۶ حرکت (معادل زمان باز و بسته کردن انگشتان دست) تنظیم میشود تا حق آوایی کلمات به درستی ادا شود.
نقطه مقابل این قاعده در علم تجوید، اصطلاح «قصر» به معنای کوتاهی است؛ یعنی ادا کردن حروف مدی به همان اندازه طبیعیِ دو حرکت بدون هیچگونه کششِ اضافی. رعایت دقیق مدها علاوه بر حفظ اصالت آوایی زبان عربی مبین، به قاری کمک میکند تا فراز و فرودهای تلاوت را با ترتیل و تدبر بیشتری به گوش شنونده برساند.