یعنی چه
الخمط در لغت به معنای هر درخت بیخار یا درختی شبیه به کُنار است که میوهای بسیار تلخ، گس و ناگوار دارد. برخی از لغویون آن را به درخت مسواک (اراک) یا میوه تلخ آن تعبیر کردهاند. این واژه در متون کلاسیک و قرآنی برای توصیف دگرگونی نعمتهای شیرین به ثمرات تلخ و بیارزش به کار میرود.
تلفظ
این کلمه در زبان عربی به صورت «الْخَمْط» (با فتح خ و سکون م) تلفظ میشود و در زبان فارسی نیز با همین ساختار صوتی به کار میرود.
در جدول
در جدولهای متقاطع، پاسخ به راهنمای «درخت تلخمزه قرآنی» یا «گیاه بیخار ناگوار»، کلمه ۵ حرفی «الخمط» (یا شکل بدون الف و لام آن «خمط» با ۳ حرف) است.
به انگلیسی
در زبان انگلیسی برای توصیف این واژه از عباراتی که به تلخی و مشخصات گیاهشناسی آن اشاره دارند، استفاده میشود.
به عربی
این واژه اصالتاً عربی است و از ریشه (خ-م-ط) میآید که در اصطلاح به معنای بیخار بودن درخت یا تلاطم و سرکشی نیز به کار رفته است.
به فارسی
معادلهای دقیق فارسی این واژه شامل عباراتی چون «درخت تلخکام»، «گیاه بدمزه»، «ناگوار» و «درخت بدون خار» است که در متون کهن فارسی وام گرفته شده از عربی دیده میشود.
در قرآن
این واژه تنها یک بار در قرآن مجید در آیه ۱۶ سوره سبأ آمده است. خداوند در این آیه سرنوشت قوم سرکش سبا را پس از خرابی سد مأرب توصیف میکند که باغهای سرسبز و شیرین آنها در اثر سیل عرم، به باغهایی با میوههای تلخ (خمط)، درختان شوره گز (اثل) و اندکی کنار (سدر) تبدیل شد.
جمعبندی و توضیح کامل الخمط
واژه «الخمط» یک واژه اصیل عربی است که به فرهنگ لغات فارسی و متون کهن اسلامی راه یافته است. این کلمه در اساس به معنای هر نوع درخت یا بوتهٔ بیخار است که میوهای گس، تلخمزه و ناگوار بار میآورد؛ به طوری که بسیاری از مفسران و لغویون قدیمی آن را همان درخت اراک یا مسواک دانسته اند که ثمرهای بدمزه دارد.
شهرت اصلی این واژه به دلیل کاربرد منحصربهفرد آن در آیه ۱۶ سوره سبأ است. در این سیاق قرآنی، الخمط به عنوان یک نماد عینی و عبرتآموز برای زوال نعمتها و تبدیل آسایش به سختی در اثر کفران نعمت و نافرمانی شناخته میشود. این کلمه نشان میدهد که چگونه یک باغ پربرکت میتواند به بیابانی با درختان تلخ و بیارزش تبدیل شود.
در کاربردهای ادبی و حل جدول، الخمط معمولاً به عنوان یک کلیدواژه مذهبی و کهن با ۵ حرف مطرح میشود که دانستن ریشه قرآنی آن به درک معنای دقیقش کمک شایانی میکند.