یعنی چه
«فطرت الله» در اصطلاح به ویژگیهای ذاتی، ساختار درونی، ناخودآگاهِ معنوی، توحیدگرایی و میل به کمال و حقطلبی اشاره دارد که در اصل خلقتِ همهٔ انسانها (فارغ از نژاد و مذهب) به ودیعه گذاشته شده است. این کلمه واژهای کلاسیک و اعتقادی است و به ساختار و هدایت تکوینی انسان به سمت فضایل اشاره دارد.
تلفظ
این ترکیب به صورت «فِطْ رَ تُلْ لٰهْ» تلفظ میشود که در آن حرف فاء دارای کسره، طاء دارای سکون، راء دارای فتحه و تاء به لفظ جلاله (الله) وصل میگردد.
به انگلیسی
در متون انگلیسی و ترجمههای اسلامی، برای رساندن مفهوم این واژه از ترکیباتی که به ذات پاک و دستنخورده انسان اشاره دارند، استفاده میشود.
به عربی
خودِ ترکیب «فطرت الله» عیناً عربی و قرآنی است و در زبان عربی برای اشاره به خلقت نخستین و ابداعی بدون الگوی قبلی به کار میرود.
به فارسی
در برگردانها و ادبیات فارسی، معادلهایی چون سرشت الهی، خمیره پاک، وجدان اخلاقی، نهاد و ذات توحیدی برای این اصطلاح استفاده میشود که همگی اشاره به بعد روحانی و آگاهانه انسان دارند.
در قرآن
این ترکیب با این ساختار و وزن، تنها یکبار در قرآن کریم در سوره روم آیه ۳۰ ذکر شده است: «فَأَقِمْ وَجْهَكَ لِلدِّينِ حَنِيفًا ۚ فِطْرَتَ اللَّهِ الَّتِي فَطَرَ النَّاسَ عَلَيْهَا ۚ لَا تَبْدِيلَ لِخَلْقِ اللَّهِ...»؛ یعنی روی خود را متوجه آیین خالص پروردگار کن! این فطرتی است که خداوند، انسانها را بر آن آفریده و دگرگونی در آفرینش الهی نیست.
نماد چیست
در ادبیات عرفانی و متون اسلامی، نماد فیزیکی رسمی برای آن وجود ندارد، اما به صورت استعاری از آن به عنوان «نور درون»، «چشمه زلال و جوشان درونی» یا «آینه صیقلخورده روح» یاد میشود که ممکن است با گناه غبارآلود شود اما هرگز نابود نمیشود.
جمعبندی و توضیح کامل فطرت الله
اصطلاح «فطرت الله» از ریشه لغوی «ف ط ر» به معنی شکافتن، پاره کردن پرده عدم و آفرینش ابتدایی و ابداعی (بدون الگوبرداری قبلی) ریشه میگیرد. وزن «فِعْلَة» در زبان عربی نشاندهنده نوع و هیئت خاصی از یک حالت است؛ بنابراین فطرت الله یعنی نوعی خاص و ویژه از خلقت که خداوند انسان را بر پایه آن سرشته است.
این مفهوم نشاندهنده ناخودآگاه معنوی، کمالخواهی و توحیدگرایی ذاتی است که در وجود تمام انسانها فارغ از نژاد، فرهنگ و جغرافیا قرار دارد. بر اساس نگاه قرآنی، این سرشت پاک درون تمام ابنای بشر ثابت و دگرگونیناپذیر است، هرچند که عوامل محیطی و تربیتی میتوانند روی آن را با غبار غفلت بپوشانند.
در تفاوت با «طبیعت مادی» که به بعد حیوانی و فیزیکی انسان میپردازد، فطرت مربوط به بعد روحانی، آگاهانه و گرایشهای والای انسانی مانند حقیقتجویی، زیباییدوستی و خیرخواهی است. عرفا آن را به آینهای تشبیه میکنند که ذات آن پاک است و در صورت صیقل دادن، انوار الهی را به زیباترین شکل ممکن منعکس میکند.