یعنی چه
این عبارت کنایه از ناتوانی ذهن و اندیشه انسان در درک یا فرارفتن از یک مرتبه خاص است. واژه «اندیشه» به معنای فکر و تصور ذهنی است و «برنگذرد» از مصدر برگذشتن، به معنای عبور نکردن و فراتر نرفتن است. در مجموع یعنی هیچ فکری نمیتواند از این حقیقت بالاتر برود یا آن را کاملاً احاطه کند. این عبارت واژهای کلاسیک و ادبی است.
تلفظ
تلفظ صحیح این ترکیب به صورت «انْدیشِه بَرْنَگُذَرَدْ» است که در وزن شعر شاهنامه (بحر متقارب) به صورت هجاهای منظم عروضی خوانده میشود.
در جدول
در جدولهای متقاطع ادبی، پاسخ این عبارات معمولاً به شعر فردوسی اشاره دارد و تعداد حروف دقیق آن سیزده حرف است.
به انگلیسی
برای انتقال مفاهیم مشابه در زبان انگلیسی از عباراتی استفاده میشود که بر محدودیت ذهن و فراباشندگی یک مفهوم دلالت دارند.
به فارسی
برگردانها و عبارات معادل فارسی اصیل آن شامل کلماتی چون «فوق تصور»، «وهمناپذیر»، «بیرون از دایره فهم» و «در فکر نگنجیدنی» است. متضادهای آن نیز شامل «قابل درک»، «محدود به فهم انسان» و «تصورپذیر» میشود.
در قرآن
این عبارتِ فارسی بهصورت مستقیم در متن قرآن کریم وجود ندارد؛ اما از نظر معنایی و کلامی با آیاتی که عجز انسان را در احاطه علمی به ذات پروردگار بیان میکنند، قرابت کامل دارد. به عنوان مثال در آیه ۱۱۰ سوره طه آمده است: «وَلَا يُحِيطُونَ بِهِ عِلْمًا» (و بندگان به علم خود بر ذات او احاطه نتوانند یافت) و همچنین آیه «لَّا تُدْرِكُهُ الْأَبْصَارُ».
نماد چیست
در ادبیات عرفانی و حماسی ایران، این عبارت نماد «حد یقف و مرز نهایی عقل انسان» و نشانه خضوع فکری در برابر عظمت خداوند یا یک حقیقت متعالی است؛ جایی که پای استدلالیان چوبین میشود و فکر اجازه ورود ندارد.
جمعبندی و توضیح کامل اندیشه برنگذرد
عبارت «اندیشه برنگذرد» یکی از کلیدیترین و مشهورترین ترکیبهای ادبی در دیباچه شاهنامه فردوسی است که در بیت «به نام خداوند جان و خرد / کزین برتر اندیشه برنگذرد» به کار رفته است. حکیم طوس با انتخاب این عبارت، در همان آغاز اثر حماسی خود، بر ناتوانی عقل و ذهن بشر در فرارفتن از ساحت پروردگار تاکید میکند و خرد را که بالاترین مایه افتخار انسان است، در پیشگاه ذات الهی محدود میداند.
این اصطلاح از نظر ساختاری از واژه پهلوی اندیشه و فعل منفی برنگذرد تشکیل شده و نشاندهنده غایت و مرزی است که فکر انسان توانایی عبور از آن را ندارد. در فرهنگ و ادب فارسی، این مفهوم همواره برای توصیف امور فرامادی، جلال الهی و حقایقی که فراتر از ظرفیت درک و توهم انسان هستند، به کار میرود.